تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ کَيْفَ خُلِقَتْ «17»
أَ فَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ: آيا نمى‌نگرند به سوى شتر که به قدرت، کَيْفَ خُلِقَتْ: چگونه آفريده شده، يعنى با آن بلندى و بزرگى مسخّر کودکى مى‌شود تا بر او بالا مى‌رود و پائين مى‌آيد. پس چرا از تخت بهشتيان تعجب مى‌کنيد که در تحت فرمان ايشان باشد.
تنبيه- خلق شتر دال است بر کمال قدرت و حسن تدبير خالق عالم، چه عظيم الجثّه است و بار گران برمى‌دارد و منقاد است در بار کردن و سوار شدن همه کس بر آن، و مى‌خوابد براى حمل و برمى‌خيزد با حمل، و مطيع است به کشيدن مهار و به هر جا خواهند، تا آنکه اطفال هم مهار او را ببرند تابع است. و اگر مهارش بر شاخ درختى پيچد، پيش‌تر نرود و بازايستد. چنانچه در بعض تفاسير نقل شده که موشى مهار شترى مى‌برد. چون به سوراخ رفت، شتر بر در سوراخ بايستاد. موش در آنجا کشيد، چون بيشتر کشيد، شتر سر فرود آورد بر در سوراخ. مردمان واقف شده گفتند سبحان اللّه حيوانى بدين عظمت، مسخر جانورى بدين ضعيفى شده «1».
ديگر از غرائب او آنکه طويل العنق مخلوق گشته تا قادر باشد بر چريدن. و او را کشتى بيابانى گويند. چنانچه سفينه قطع دريا مى‌کند، شتر هم قطع
«1» مجمع البيان، (1403) ج 5 ص 480 و منهج الصادقين (چ سوم) ج 10 ص 227.
جلد 14 - صفحه 179
صحرا نمايد. و صبر او بر وجهى است که تا ده روز يا بيشتر تاب تشنگى دارد.
خار و گياه صحرا که هيچ بهائم نمى‌تواند بخورد، او مى‌خورد و بار مى‌کشد و طى مسافت بعيده مى‌نمايد. و آنچه مطلوب است از حيوان، مثل نسل و حمل و شير و پشم و سوارى از او حاصل مى‌شود. و به جهت اين صفات است که به ذکر مخصوص شده نزد بيان آيات مثبته در حيوانات که اشرف مرکب‌ها و اکبر آنهاست از روى خلقت و لهذا نزد عرب، اعجب و اعزّ همه چيزهاست. و فيل اگرچه اعظم از شتر است در جثّه، لکن چون صفات مذکوره از او مسلوب است و با وجود بر اين بعيد العهد باشد نزد عرب، لذا ذکر نفرمود.
در تبيان- فرمايد که مخاطب عرب‌اند و اکثر ايشان اهل صحرا و ماليه ايشان همين شتر است و به هر طرف مى‌نگرند، جز آسمان و زمين و کوه نمى‌بينند «1». لا جرم بعد از ذکر شتر فرمايد: