اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
سَبِّح‌ِ اسم‌َ رَبِّک‌َ الأَعلَي «1»
از براي تسبيح دو معني کرده‌اند معني خاص و عام:
اما خاص بمعني تنزيه و تقديس حق است از آنچه لا يليق به که تعبير بصفات سلبيه ميکنيم خداوند جسم نيست نه ماده دارد و نه صورت که جسم مرکب از ماده و صورت است، مرکب نيست اجزاء ندارد نه اجزاء خارجيه مثل اجسام و نه ذهنيه مثل جنس و فصل، و نه وهميه مثل وجود و ماهيت، بسيط الحقيقه صرف الوجود غير محدود بحد از لا و ابدا نه از جواهرات خمسه از مجردات و ماديات و نه از اعراض، ضدي ندي مثلي مانندي شبيهي عديلي از براي او نيست کامل است فوق الکمال تام است فوق التمام نقصي عيبي چه در ذات و چه در صفات و چه در افعال ندارد لا يدرک و لا يوصف.
و اما عام شامل تمام اذکار از تهليل و تحميد و تکبير و ساير اذکار ميشود مثل تسبيحات اربعه و تسبيح فاطمة (ع) و غير اينها.
جلد 18 - صفحه 83
(سَبِّح‌ِ اسم‌َ) گفتند مراد از اسم مسمي است که ذات اقدس ربوبي باشد.
اقول: تسبيح بهر دو معني از اذکار است و ذکر از الفاظ است و معني اينکه است که خداي متعال را باسماء مقدسه او بايد ياد کرد چنانچه ميفرمايد: وَ لِلّه‌ِ الأَسماءُ الحُسني فَادعُوه‌ُ بِها اعراف آيه 180 و اسماء حسني بسيار است که گفتند هزار و يک اسم دارد اسماء ذات مثل اللّه حق هو، اسماء صفات، اسماء افعال تا اسم اعظم الهي ميفرمايد:
خدا را باين اسماء مقدسه بخوانيد چون نميشود بغير اينکه طريق نه باشاره نه بتصور و تخيّل.
(ربک) خداوند رب العالمين است چه خصوصيت دارد که ميفرمايد: «ربک» چنانچه در ذکر رکوع و سجود ربي مي‌گويي نکته آن اينکه است که اينکه تعبير دلالت دارد بر تواضع و شدت احتياج که من هيچ ندارم فقر صرف هر چه دارم از تو دارم تو مربي من هستي لذا نفس رکوع و سجود خود اظهار تعظيم و افتاده‌گي در پيشگاه احديت است.
(الاعلي) علو و کبريايي و عظمت خاص ذات اقدس او است تمام ممکنات از خود هيچ ندارند.
سيه رويي ز ممکن در دو عالم || نشد هرگز جدا و اللّه اعلم
أن‌‌به يا أَيُّهَا النّاس‌ُ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ إِلَي اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ هُوَ الغَنِي‌ُّ الحَمِيدُ فاطر آيه 5، اللّه‌ُ الغَنِي‌ُّ وَ أَنتُم‌ُ الفُقَراءُ محمّد (ص) آيه 37، و تعبير باعلي دلالت ندارد که غير از او هم علوي دارد و او اعلي است بلکه براي رفع توهم و تخيّل بعض نفوس که خود را عالي ميدانند مثل فرعون که گفت: «انا ربکم الاعلي» و گفت: «ما علمت لکم من اله غيري» و گفت:
«لئن اتخذت الها غيري لاجعلنک من المسجونين» و امثال فرعون در هر عصر و زماني بسيار بودند و بلند پروازي ميکردند و عاقبت چه شدند.