اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَلا أُقسِم‌ُ بِالخُنَّس‌ِ «15» الجَوارِ الکُنَّس‌ِ «16» وَ اللَّيل‌ِ إِذا عَسعَس‌َ «17» وَ الصُّبح‌ِ إِذا تَنَفَّس‌َ «18» إِنَّه‌ُ لَقَول‌ُ رَسُول‌ٍ کَرِيم‌ٍ «19»
خنّس کسي را گويند که دور شود و غائب گردد، و کنّس کسي را گويند که مستور شود مثل پس پرده که او را نبينند.
فَلا أُقسِم‌ُ مفسرين گفتند که: لاء زايده است و معني فاقسم است و ما مکرر گفته‌ايم که کلمه زايده در قرآن نيست و معناي فلا اقسم اينکه است که از شدت وضوح مطلب احتياج بقسم ندارد چنانچه در ميانه ما مرسوم است يک مطلبي که شدت وضوح دارد مي‌گوييم: احتياج بقسم ندارد زيرا قسم براي اثبات امر مشکوک است.
جلد 18 - صفحه 9
بِالخُنَّس‌ِ بعضي مفسرين گفتند: مراد ستاره‌ها است که روز غايب ميشوند و شب ظاهر ميگردند، بعضي گفتند: مراد خود خمسه است عطارد زهره مريخ مشتري زحل که در مجاري خود عند التقارن مستور و غايب ميگردند و از اينکه جهت شيطان را خناس گفتند که وقتي که انسان ذکر خدا بگويد يا استعاذه کند يا تلاوت قرآن کند شيطان فرار ميکند و دور ميشود: ديو بگريزد از آن قوم که قرآن خوانند.
و وقتي که غافل شود از ذکر خدا رجوع ميکند و وسوسه ميکند: يُوَسوِس‌ُ فِي صُدُورِ النّاس‌ِ که در حديث داريم که قلب انسان دو گوش دارد در يک گوش ملک الهام ميکند و اهل حق را ارشاد ميکند و در يک گوش شيطان وسوسه ميکند و اهل ضلالت را اضلال ميکند لکن در اخباري که کليني در کافي و نعماني باسناد مختلف از حضرت باقر (ع) روايت کرده‌اند که تفسير فرمود بوجود حضرت بقية اللّه که مخصوص حضرت است و وقت آن را هم تعيين فرموده در سنه دويست و شصت هجري غيبت ميفرمايد و مستور ميشود سپس مثل شهاب قبس ظاهر ميگردد و ميفرمايد بر اوي که: اگر درک کردي زمان او را چشمت روشن ميشود اشاره به اينکه هر که درک کند زمان ظهور را چشمش روشن ميگردد.
اقول: در آيه مصداق تعيين نفرموده و تفسير برأي هم جايز نيست.
الجَوارِ الکُنَّس‌ِ صفت خنس است که اينکه خنس هم جوار کنس است که هم غيبت ميکند و دوري ميجويد و هم از نظرها مستور و پنهان ميشود مثل آهو که از ترس صياد ميرود در جايگاه خود که ميگويد: تکنس في المغيب، و کنيسه معبد يهود است که از معاشرت دست ميکشد و ميرود در آنجا اشتغال بعبادت پيدا ميکند نظير مساجد مسلمين.
وَ اللَّيل‌ِ إِذا عَسعَس‌َ عسعس گفتند: از لغت اضداد است هم بر اقبال اطلاق ميشود و هم بر ادبار نظير قسط که هم بر عدل صادق ميشود و هم بر ظلم چنانچه ميفرمايد: وَ أَقسِطُوا إِن‌َّ اللّه‌َ يُحِب‌ُّ المُقسِطِين‌َ حجرات آيه 9، و ميفرمايد: وَ نَضَع‌ُ المَوازِين‌َ القِسطَ لِيَوم‌ِ القِيامَةِ انبياء آيه 47، و ميفرمايد از قول نفر من الجن: وَ أَنّا
جلد 18 - صفحه 10
مِنَّا المُسلِمُون‌َ وَ مِنَّا القاسِطُون‌َ فَمَن أَسلَم‌َ فَأُولئِک‌َ تَحَرَّوا رَشَداً وَ أَمَّا القاسِطُون‌َ فَکانُوا لِجَهَنَّم‌َ حَطَباً جن آيه 14 و 15، و گذشت در باب توريه حديث مفصلي از حضرت صادق (ع) که يکي از اکابر عامه شرفياب شد خدمت حضرت و سؤال کرد گفت: ما تقول في الشيخين!- حضرت فرمود:
(هما امامان عادلان قاسطان کانا علي الحق و مضيا عليه عليهما رحمة اللّه)
چون او رفت اصحاب پرسيدند حضرت فرمود: اينکه گفتيم: هما امامان راجع بآيه شريفه بود که فرمود:
أَئِمَّةً يَدعُون‌َ إِلَي النّارِ
و اينکه گفتيم:
عادلان لانهما عدلا عن الحق
، و اينکه گفتم: قاسطان اشاره بآيه:
وَ أَمَّا القاسِطُون‌َ فَکانُوا لِجَهَنَّم‌َ حَطَباً
و اينکه گفتم:
کانا علي الحق
حق امير المؤمنين بود و اينها بر عليه او بودند، و مضيا عليه بهمين عداوت از دنيا رفتند، و اينکه گفتم:
عليهما رحمة اللّه
: پيغمبر رحمة اللّه است خصم آنها باشد پس مفاد آيه
وَ اللَّيل‌ِ إِذا عَسعَس‌َ
اقبال يا ادبار ليل است.
وَ الصُّبح‌ِ إِذا تَنَفَّس‌َ نفس کشيدن صبح اشاره به حيات صبح است زيرا انسان و جميع حيوانات تا مادامي که نفس ميکشند زنده هستند و چون از نفس افتادند مرده‌اند کانه صبح زنده ميشود همين که سفيده طالع ميشود و آن بآن نفس تازه ميکند ضياء و نور و حرارتش زياد ميشود که بحد رشد ميرسد در وسط النهار سپس رو بزوال ميگذارد تا غروب که ميميرد بعين انسان که آن بآن رشد ميکند تا حد وقوف سپس رو بنکس ميگذارد تا زمان موت تا اينجا قسمهاي الهي تمام شد جواب قسم:
إِنَّه‌ُ لَقَول‌ُ رَسُول‌ٍ کَرِيم‌ٍ که اينکه قرآن فرمايش رسول کريم است، مراد از رسول کريم جبرئيل است که امين وحي الهي است، و اطلاق رسول بر جبرئيل براي اينکه است که فرستاده خداي متعال است بر قلوب انبياء در واقع رسول است بين خداي متعال و انبياء الهي چنانچه ميفرمايد: وَ إِنَّه‌ُ لَتَنزِيل‌ُ رَب‌ِّ العالَمِين‌َ نَزَل‌َ بِه‌ِ الرُّوح‌ُ الأَمِين‌ُ عَلي قَلبِک‌َ لِتَکُون‌َ مِن‌َ المُنذِرِين‌َ شعراء آيه 192 الي 194.
اشکال: مکرر مراتب نزول قرآن را بيان کرده‌ايد که اولين مرتبه آن بروح
جلد 18 - صفحه 11
مقدس نبوي در عالم انوار بوده و از اينکه آيات استفاده ميشود که جبرئيل بقلب حضرت نازل کرد و تعليم آن حضرت نموده و اينکه افضليت جبرئيل را ميرساند.
جواب: مکرر گفته‌ايم و مثال زده‌ايم که اگر بشخص بزرگي مثل سلطان دستوري بتوسط پست يا قاصد براي يکي از حکومت‌ها و استاندارهاي مملکتش بفرستد دليل نيست بر اينکه قاصد و پست افضل از حاکم و استاندار باشد، و مثال روشنتر اگر استاد العلماء در نجف اشرف براي يکي از علماء شهرستانها که نزد او تلمذ کرده‌اند توسط يک پست و قاصدي رساله فتوائيه خود را بفرستد که بر مقلدين او ابلاغ کند دليل نيست که اينکه پست و قاصد افضل از آن عالم باشد، وجود مقدس پيغمبر بمنزله تلميذ و معلم او خداي متعال که در همان عالم نورانيت تعليم علم ما يکون الي انقضاء خلقه و جبرئيل بمنزله قاصد و پست، و معناي:
(کنت نبيا و الآدم بين الماء و الطين)
همين است زيرا نبي از ماده نبأ است بمعني خبر يعني با خبر و دانا بودم که هنوز بشري در عالم نبود حتي ملائکه هم از آن عالم ارواح خبر نداشتند و الا نميگفتند: أَ تَجعَل‌ُ فِيها مَن يُفسِدُ فِيها وَ يَسفِک‌ُ الدِّماءَ