تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
مَتاعاً لَکُمْ وَ لِأَنْعامِکُمْ (32)
مَتاعاً لَکُمْ: اين همه نعمتها را قرار داديم به جهت بهره و برخوردارى شما، وَ لِأَنْعامِکُمْ: و به جهت چهارپايان شما، زيرا اشياء مذکوره بعضى طعام و بعضى علف است.
تنبيه- ثعلبى و زمخشرى از مفسّرين عامه در تفسير خود نقل نموده که ابراهيم تميمى «1» روايت نموده که از ابو بکر پرسيدند: «وَ فاکِهَةً وَ أَبًّا» چيست؟
گفت: «اىّ سماء تظلنّي و اىّ ارض تقلّنى اذا قلت فى کتاب اللّه ما لا علم لى به». يعنى: کدام آسمان بر من سايه افکند و کدام زمين مرا بردارد، چون در کتاب خدا بگويم آنچه مرا علمى به آن نيست، کجا بروم و چه کنم؟ اما «فاکهه» را فهميدم که ميوه است و اما «ابّ» را خداوند عالم داناست که چيست، من نميدانم. «2» انس بن مالک روايت نموده از عمر پرسيدند معنى «ابّ» را. گفت: همه آيه را مى‌دانم مگر آب را. «3» ابن شهر آشوب گويد: در احاديث اهل بيت وارد شده که اين خبر به امير المؤمنين عليه السّلام رسيد، حضرت فرمود: آب گياه و چراگاه را گويند و اينکه خداوند فرموده «فاکِهَةً وَ أَبًّا» براى شمردن خداست بر بندگان خود، آنچه را که آفريده براى نفع ايشان از چيزهائى که خودشان و
«1» در منهج و ابو الفتوح «تيمى» آمده است.
«2» کشّاف زمخشرى، (چ مصر 1354)، ج 4، ص 186.
«3» کشّاف زمخشرى، (چ مصر)، ج 4، ص 186. و تفسير «فتح القدير» از محمد بن على الشوکانى، (چ دار الفکر) ج 5 در ص 387، هر دو سخن را آورده است.
جلد 14 - صفحه 58
حيوانات تغذيه مى‌کنند و خود را بدان نعمتها زنده مى‌دارند. «1» (يعنى خداوند نعمت‌هاى خود را مى‌شمارد، و از جمله نعمتى که موجب حيات انسان و حيوان و سبب تغذيه اين دو نوع است، همانا ميوه‌ها و گياه‌ها و چراگاه‌هاست.) تتمّه- تأمّل در نقل اين مفسرين اثبات و اظهار عدم علم به آيه [اى] از قرآن، هر آينه عاقل منصف را حجّتى است براى منصب خلافت و ولايت و کشف حقيقت نسبت به مقام امامت.
تبصره- در کتاب کافى- از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که سؤال نمودند از معنى «فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى طَعامِهِ» مراد از طعام چيست؟
فرمود: يعنى بايد نظر کند انسان در علم خود که از که بايد اخذ کند آن علم را. «2» بيان- چه خوب تحقيق فرموده بعضى از محققين در معنى اين حديث شريف؛ و آن اين است که طعام مشتمل است بر طعام جسم و طعام روح، همچنان که انسان مشتمل است بر بدن و روح. پس چنانچه لازم است بر انسان که نظر کند در غذاى جسمانى خود تا بداند که آن نازل شده از آسمان از جانب خداوند سبحان، به اين قسم که ريزان نمود باران را ريختنى و از آن حبوبات و اقوات انسان و حيوان را ايجاد فرمود، پس همين قسم مأمور است که نظر کند به غذاى روحانى خود يعنى علم، تا بداند که علم نازل شد از آسمان از جانب خداوند منّان و ريخته شد از باران وحى به زمين نبوت و شجره رسالت و چشمه حکمت، پس بيرون آورد از آنها دانه‌هاى حقايق و ميوه‌هاى معارف را تا غذا باشد آنها براى ارواح کسانى که قابل باشند. و سزاوار آنکه انسان اخذ نمايد علم خود را از اهل بيت نبوّت آن چنان که ايشان محل وحى و ينبوع حکمت مى‌باشند و اخذ کننده‌اند علوم خود را از خداى سبحانه، تا صلاحيت داشته باشد براى غذاى روح، نه از ديگران، از کسانى که رابطه نيست بين ايشان و بين خدا، نه از جهت وحى و نه از بابت الهام. زيرا اينگونه اشخاص علومشان يا از
«1» تفسير نور الثقلين، (چ قم) ج 5، ص 511 روايت 14، به نقل از ارشاد شيخ مفيد.
«2» اصول کافى (چاپ سوم 1388 ه. ق- تهران) ج 1، باب النوادر من کتاب فضل العلم، ص 49- 50، روايت 8.
جلد 14 - صفحه 59
کسانى خواهد بود که اقوال ايشان حجت نيست يا آلت جدال است که مدخليّت در حجّت ندارد و هيچ يک از اين دو قسم از جانب خدا نيست. پس صلاحيّت ندارد براى غذاى روح و ايمان. بنابراين بفرموده حضرت، مراد از طعام هر دو باشد. يکى غذاى بدن و ديگرى غذاى روح، و هر دو بايد از جانب خدا باشد.