تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الْوالِداتُ يُرْضِعْنَ أَوْلادَهُنَّ حَوْلَيْنِ کامِلَيْنِ لِمَنْ أَرادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضاعَةَ وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ کِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لا تُکَلَّفُ نَفْسٌ إِلاَّ وُسْعَها لا تُضَارَّ والِدَةٌ بِوَلَدِها وَ لا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَ عَلَى الْوارِثِ مِثْلُ ذلِکَ فَإِنْ أَرادا فِصالاً عَنْ تَراضٍ مِنْهُما وَ تَشاوُرٍ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما وَ إِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلادَکُمْ فَلا جُناحَ عَلَيْکُمْ إِذا سَلَّمْتُمْ ما آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (233)
ترجمه
و مادران شير ميدهند فرزندانشان را دو سال تمام از براى کسيکه خواسته باشد که تمام کند شير دادن را و بر صاحب فرزند است روزى ايشان و پوشش آنها بخوبى تکليف نميشود هيچ نفسى مگر بقدر گنجايش او نبايد ضرر برساند مادرى براى فرزندش و نه پدرى براى فرزندش و بر وارث است مانند آن پس اگر اراده کردند آندو از شير گرفتن را از روى تراضى با يکديگر و مشاورت پس نيست گناهى بر ايشان و اگر خواسته باشيد که بدايه دهيد فرزندانتان را پس نيست گناهى بر شما چون تسليم کنيد آنچه را داديد بخوبى و بترسيد از خدا و بدانيد آن که خدا بهر کارى مى‌کنيد بينا است..
تفسير
جمله خبريه مفيد معنى امر مؤکد است زيرا اشعار دارد بر آنکه متکلم وقوعش را محقق دانسته و شامل است مطلقات و غير آنها را اگرچه بعضى مختص به مطلقات دانسته‌اند بمناسبت آن که روى سخن قبلا متوجه بآنها بوده است و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که آزاد مجبور نميشود بشير دادن طفل ولى کنيز مجبور ميشود فيض ره فرموده بنابر اين محتمل است معنى آيه آن باشد که شير دادن حق آنها است اگر بخواهند شير دهند کسى نبايد ممانعت نمايد چون از پيغمبر (ص) روايت شده است که هيچ شيرى از براى طفل بهتر از شير مادر نيست و در فقيه از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که چيزى براى شيرخوار پر برکت تر از شير مادر نيست ولى بنظر حقير آيه در مقام بيان حد کمال شير دادن است و
جلد 1 صفحه 293
نظر باثبات حق براى مادر يا پدر يا طفل ندارد بلى از أدله خارجيه استفاده ميشود که در صورت توقف حفظ طفل بر شير دادن مادر بايد مادر بدهد و الا فلا چنانچه گفته‌اند در صورتى که طفل پستان دايه را نگيرد يا دايه پيدا نشود يا پدر تمکن نداشته باشد واجب است بر مادر که شير دهد تا مدتيکه لازم است بلى ممکن است از لحن آيه و روايات استفاده مطلق الرجحان شود و تفصيل موارد وجوب و استحباب بمحلش واگذار گردد در هر حال حد کمال ارضاع دو سال کامل هلالى است و چون در اين قبيل امور نوعا مسامحه ميشود تصريح شده است که کوتاهى ننمايند و مؤيد اين نظر آنستکه حکم معلق باراده شده است و با وجوب منافات دارد چون ظاهر آنستکه قول خداوند لمن أراد أن يتم الرضاعة خبر است از مبتداء محذوف يعنى اين حکم از براى کسى است که بخواهد فرزند خود را شير تمام بدهد و محتمل است متعلق باشد بيرضعن يعنى شير ميدهند از براى کسى که بخواهد فرزند خود را شير تمام بدهد که پدر باشد چون اختيار اولاد و نفقه‌اش با پدر است و بنابراين ممکن است از آيه استفاده شود خلاف فرموده فيض ره يعنى شير دادن زن طفل را براى مرد حق مرد است اگر بخواهد بايد زن اطاعت کند ولى انصاف آنستکه ظاهر همان معنى اول است و روايات هم مؤکد آنست و ممکن است استفاده شود از آيه شريفه حکم شير دادن زيادتر از دو سال که موجب نشر حرمت نميشود و بر کسيکه فرزند از آن او است که او پدر است واجب است نفقه و کسوه زنان شير دهنده بنحو متعارف و در اين تعبير اشاره بآنستکه فرزند از آن پدر است و باين جهت مخارج طفل بعهده او است و نسب از طرف پدر اعتبار ميشود و اين تعبير لطيفى است که حکم را با دليل ضمنى اثبات ميکند و اگر بر والد ميفرمود اين لطف را نداشت و اگر بر زوج ميفرمود عموميت نداشت زيرا بسا ميشود که مرد زن را طلاق داده باشد که در اينصورت صاحب فرزند است و شوهر نيست و اين نفقه و کسوه بايد در حد وسع و امکان مرد باشد و نبايد زائد از مقدار وسع بر او از طرف مرضعه تحميلى شود و نيز نبايد مرد کمتر از متعارف و وسع خود بدهد و بر مرضعه تحميل کند ارضاع را و نبايد ضرر برساند مادر بپدر به سبب ولدش باين نحو که لجاج و عناد نمايد و براى خشم بر پدر از شير دادن امساک کند خصوصا بعد از آنکه بچه را بخود انس داده باشد و تقاضا کند از مرد چيزيرا
جلد 1 صفحه 294
که خارج از وسع او باشد يا آنکه قلب مرد را معطوف بطفل نمايد و تمکين نکند و بفهماند که اگر با من نزديکى کنى آبستن ميشوم و به بچه ضرر ميرسد و نبايد ضرر برساند پدر بمادر بسبب ولدش باين نحو که بگيرد بچه را از مادرش و منع کند او را از شير دادن طفل خود اگر زن بخواهد شير دهد بچه را خصوصا بعد از آنکه بمادر انس گرفته باشد يا آنکه در اداء بعضى از حقوق زن خود کوتاهى کند و بزن بفهماند که اگر بخواهم با تو نزديکى کنم آبستن ميشوى و اين براى طفل مضر است خلاصه آنکه مرد و زن طفل را وسيله اضرار بيکديگر قرار ندهند و در کافى بهمين تقريب که منع از حق مقاربت از طرف مرد و زن باشد تفسير شده است از حضرت صادق (ع) و در برهان چند روايت ديگر به اين معنى نقل نموده است و در يک روايت از آن حضرت بوجوب اعطاء اجر ارضاع بقدر متعارف بزنان مطلقه تفسير شده است و فرموده که نبايد طفل را پدر از مادرش جدا کند مگر در صورتى که دايه پيدا شود که کمتر بگيرد ولى اگر مادر حاضر شود بهمان ميزان بگيرد اولويت دارد و در مدت حمل بايد نفقه زن را بدهد اين بيانات مناسب است با آنکه لا تضار صيغه نهى از فعل معلوم باشد و مفعول محذوف و اگر از فعل مجهول باشد معنى تفاوت پيدا نمى‌کند نهايت آنکه منعکس ميشود يعنى حکم اضرار مرد بزن مقدم در ذکر ميگردد و بعضى از قراء تضار برفع قرائت نموده‌اند و بنابراين جمله خبريه مفيد معنى امر است و بدل لا تکلف نفس الا وسعها است و در هر حال باء جاره در دو موضع براى سببيت است و ممکن است باء براى تعديه باشد و مراد آن باشد که نبايد ضرر برساند مادر بولدش به اين که از شير دادن امساک نمايد براى لجاج و عناد با پدر يا ساير اغراض فاسده بدون مرجح عقلى و مجوز شرعى همچنين نبايد ضرر برساند مرد به فرزندش باغراض فاسده از قبيل منع مادر از شير دادن و امثال اينها بنابراين معنى کلام محتاج بتقدير نيست و فعل نهى معلوم است و تکلفى ندارد و التيامش با صدر و ذيل آيه زيادتر است ولى با ظاهر روايات چندان وفق ندارد و بنظر حقير بنا بر قرائت مشهور فعل مجهول اولى است اگرچه فيض ره ابتدا معنى معلوم را ذکر فرموده و بعد معنى مجهول را بنحو احتمال بيان نموده است در هر حال مراد واضح است و مستفاد ميشود که مطلق اضرار جائز نيست خواه بزن و مرد باشد خواه بطفل و آنچه ذکر شده از باب مثال است و البته هر جا که امر بمحبت و الفت و حفاظت و صيانت شده است اضرار و ايذاء اقبح و ملاک حرمتش اشد است و بر وارث صاحب ولد است که پدر باشد بعد از
جلد 1 صفحه 295
فوت او مانند آن حکمى که براى مورث او ثابت شده بود چنانچه عياشى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که پرسيدند از اين حکم فرمود نفقه بر وارث است مانند آنچه بر پدر است و از حضرت صادق (ع) پرسيدند فرمود سزاوار نيست از براى وارث آنکه ضرر برساند بزن و طفل بآنکه او را از مادر جدا کند و اگر ارثى دارد از مالش از او دريغ نمايد و در کافى از آنحضرت روايت شده است در تفسير على الوارث مثل ذلک که خداوند نهى فرموده از اضرار بطفل و اضرار بمادر او در شير دادن طفل خود و نيست بر زن حقى و اجرى در شير دادن زيادتر از دو سال کامل و در فقيه از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که حکم فرمود در موضوع مردى که فوت شده بود و طفلى از او باقى مانده بود و دايه براى او گرفته بودند که بايد اجرت شير دادن دايه از ميراث او داده شود و اگر پدر و مادر با رضايت و مشورت يکديگر پيش از دو سال خواسته باشند بچه را از شير بگيرند گناه کار نيستند چنانچه در مجمع از حضرت صادق (ع) نقل نموده و اين توسعه است بعد از تحديد بدو سال و موکول بتراضى و تشاور پدر و مادر با يکديگر شده است براى مراعات صلاح طفل که مبادا يکى از آندو براى غرض شخصى اقدام نمايد به گرفتن از شير در صورتى که مضر باشد براى بچه و اگر خواسته باشيد که دايه بگيريد از براى اطفالتان پس گناهى نيست بر شما در اينکار در وقتى که تسليم کنيد بدايه آنچه را که بنا بود بدهيد بر حسب قرار داد بر طبق موازين شرعيه و مقتضاى عدل و انصاف بخوبى و خوشى و بعضى ما اتيتم بقصر قرائت نموده- اند يعنى آنچه را آورديد بخوبى و در کافى از پيغمبر (ص) روايت نموده است که دايه احمق و عليل چشم مگيريد زيرا که شير سرايت ميکند و از امير المؤمنين (ع) روايت شده است که متوجه باشيد به کسيکه شير ميدهد اطفالتانرا چون طفل باخلاق او پرورش مى‌يابد تا جوان شود و از خدا بترسيد و مقررات شرعيه را در باره اطفال و زنان شير دهنده منظور داريد و بدانيد که خداوند بتمام افعال و اعمال شما بصير و بر مقاصد شما خبير است و امر بتقوى براى تأکيد و تهديد است.