اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ الَّذِين‌َ يُتَوَفَّون‌َ مِنکُم وَ يَذَرُون‌َ أَزواجاً يَتَرَبَّصن‌َ بِأَنفُسِهِن‌َّ أَربَعَةَ أَشهُرٍ وَ عَشراً فَإِذا بَلَغن‌َ أَجَلَهُن‌َّ فَلا جُناح‌َ عَلَيکُم فِيما فَعَلن‌َ فِي أَنفُسِهِن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيرٌ (234)
(و کساني که از شما مردان ميميرند و زنان خود را وا ميگذارند، اينکه زنان
جلد 2 - صفحه 476
چهار ماه و ده روز بخود انتظار کشند پس هنگامي که مدت آنها بسر رسيد باکي بر شما نيست در آنچه آن زنها از روي معروف درباره خود ميکنند و خدا بآنچه ميکنيد با خبر است) وَ الَّذِين‌َ يُتَوَفَّون‌َ مِنکُم وَ يَذَرُون‌َ أَزواجاً توفي بمعني اخذ بقوّة و از ماده وفاء است و در آيه شريفه خطاب بحضرت عيسي (ع) (اني متوفيک و رافعک الي) بمعني گرفتن از دست يهود و بردن او بآسمانهاست، و موت را وفات و مرده را متوفي گويند بواسطه اينکه روح او قبض ميشود و ملک الموت را از اينجهت قابض ارواح ميگويند.
و آيه شريفه راجع بعدّه وفات است که اگر زني شوهر او بميرد بايد چهار ماه و ده شبانه روز عدّه نگه دارد و درين مدت براي احترام متوفي شوهر نکند و مقتضاي اطلاق آيه اينست که در نگاه داشتن عده وفات بين مدخوله و غير مدخوله، صغيره و کبيره يائسه و غير يائسه، حرّه و امه، حامل و غير حامل فرق نباشد، بلي در حامل اگر حملش بيشتر از چهار ماه و ده روز طول بکشد بايد تا وضع حمل عده نگهدارد ولي اگر قبل از اينکه مدت وضع حمل کند لازم است اينکه مدت را رعايت نمايد و باصطلاح عده وفات بر حامل ابعد الاجلين است و اينکه آيه ناسخ آيه است که بعد از چند آيه ديگر بيان ميفرمايد: وَ الَّذِين‌َ يُتَوَفَّون‌َ مِنکُم وَ يَذَرُون‌َ أَزواجاً وَصِيَّةً لِأَزواجِهِم مَتاعاً إِلَي الحَول‌ِ غَيرَ إِخراج‌ٍ که دلالت دارد بر اينکه عدّه وفات يک سال تمام است چنانچه در روايت ابي بصير است که از حضرت باقر عليه السّلام سؤال ميکند از قول خداوند که ميفرمايد:
مَتاعاً إِلَي الحَول‌ِ غَيرَ إِخراج‌ٍ حضرت ميفرمايد
(منسوخة نسختها يتربصن بانفسهن اربعة اشهر و عشرا و نسختها آية الميراث)
و از اينکه خبر استفاده ميشود که آيه مَتاعاً إِلَي الحَول‌ِ غَيرَ إِخراج‌ٍ قبل از اينکه آيه نازل شده و اينکه يکي
جلد 2 - صفحه 477
از ادلّه‌ايست بر اينکه تنظيم آيات قرآن بترتيب نزول آن نشده است چنانچه در مقدمه متذکر شديم و از واجبات مهمه بر زناني که شوهرانشان ميميرند و عده وفات نگاه ميدارند اينست که در ايام عده ترک زينت کنند باجماع علماء و اخبار مستفيضه، به اينکه لباس زينت نپوشند و عطر نزنند و سرمه نکشند و ابرو نگذارند و صورت را آرايش نکنند و از خانه بيرون نروند مگر براي اداء حقي يا غسل واجبي يا حج‌ّ واجب يا اخذ احکام واجبه و امثال اينها، آنهم در شب بروند.
و اما تفسير آيه، يعني کساني که از شما مردان ميميرند و زنهايي ميگذارند چه صغيره و چه کبيره و چه مدخوله و چه غير مدخوله حتي مطلقه رجعيه که در حکم زوجه است، و چه در وطن و نزد زوجه بميرند و چه در سفر و جداي از او، بلکه اگر در سفر بميرند مدّت عده وفات از زماني است که خبر بزن ميرسد نه زمان فوت او.
يَتَرَبَّصن‌َ بِأَنفُسِهِن‌َّ أَربَعَةَ أَشهُرٍ وَ عَشراً بايد انتظار بکشند و حبس نفس کنند تا چهار ماه و ده روز، و مراد چهار ماه هلالي تمام است و تعبير به عشر بدون عشرة بمناسبت اينست که مراد شب است و البته روز هم داخل در آنست يعني ده شبانه روز، و اختلافي است که اگر زوج در اثناء ماه بميرد آيا بقيه ماه را بايد جزو عده حساب نموده و از ماه پنجم کسر گذارد و يا اينکه در حساب نياورد و ظاهر و مطابق با احتياط اينست که اگر آن بقيه ده روز باشد جزو ده روز حساب کنند و چهار ماه تمام ديگر صبر کنند و اگر کمتر از ده روز باشد در حساب منظور ندارند و اگر بيشتر از ده روز باشد زياده از ده روز را حساب نکنند.
فَإِذا بَلَغن‌َ أَجَلَهُن‌َّ فَلا جُناح‌َ عَلَيکُم پس زماني که مدت عده تمام شد
جلد 2 - صفحه 478
و بسر رسيد مانعي نيست بر مردان که آنها را خطبه يا ازدواج کنند و بر خود زنها که شوهر يا زينت کنند و خطاب در عليکم بمسلمين است رجالا و نساء فِيما فَعَلن‌َ فِي أَنفُسِهِن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ در آنچه درباره خود انجام ميدهند از نکاح يا زينت يا رغبت در نکاح مادامي که از حد معروف و ميزان شرع خارج نشوند و مرتکب اعمال خلاف شرع نگردند.
وَ اللّه‌ُ بِما تَعمَلُون‌َ خَبِيرٌ خداوند از آنچه شما ميکنيد آگاه است و از جزئيات کارهاي شما و اسرار پنهاني شما با خبر است و خبير از صفات ذاتيه حق و برگشت آن بعلم يعني عالم بوقايع و اموري است که در عالم تحقق پيدا ميکند.