اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
هَل أَتي عَلَي الإِنسان‌ِ حِين‌ٌ مِن‌َ الدَّهرِ لَم يَکُن شَيئاً مَذکُوراً «1»
بعضي گفتند: سورة الدهر، بعضي گفتند: سورة الانسان، بعضي گفتند: سورة الأبرار لکن در اخبار تعبير به سوره هل أتي فرموده‌اند و ما هم متابعت اخبار کرديم.
و در فضيلت اينکه سوره از إبن بابويه مسندا از حضرت باقر (ع) است فرمود:
(من قرأ سورة هل أتي في کل غداة خميس زوجه اللّه من الحور العين ثمان ماتة عذراء)
و در نسخه ديگر- مائة عذراء و اربعة آلاف ثيب و کان مع النبي (ص)، و اخبار ديگر از خواص القرآن از حضرت رسول (ص) و از حضرت صادق (ع) روايت کرده‌اند خالي از ضعف نيست لذا صرف نظر کرديم.
هل أتي علي الانسان حين من الدهر لم يکن شيئا مذکورا آيا آمد براي انسان زماني که از روزگار که هيچ ذکري از او نبود.
هَل أَتي عَلَي الإِنسان‌ِ مراد جنس انسان است از آدم الي يوم القيامة.
حِين‌ٌ مِن‌َ الدَّهرِ دهر مرور زمان است شب و روز.
لَم يَکُن شَيئاً مَذکُوراً اسمي از بشر نبود و خبري از او نرسيده بود.
جلد 17 - صفحه 310
اقول: قبل از خلقت آسمانها و زمين دهري نبود پس از خلقت آسمانها و زمين که تشکيل شب و روز بگردش کره زمين وضعي و انتقالي شب و روز و ماه و سال تشکيل شد اينکه قسمت را دهر ميگويند. خداوند ملائکه را و طايفه جن را شيطان و غير شيطان و انواع حيوانات از طيور و هوام و انعام و سباع و حيوانات دريايي را خلق فرمود ولي اسمي از بشر نبود. و خدا ميداند از موقع تشکيل دهر تا خلقت بشر چه اندازه طول کشيده و ملائکه همه اينها را مشاهده ميکردند تا مادامي که خطاب رسيد بملائکه:
وَ إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي خالِق‌ٌ بَشَراً مِن صَلصال‌ٍ مِن حَمَإٍ مَسنُون‌ٍ حجر آيه 28، در جاي ديگر ميفرمايد: إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي خالِق‌ٌ بَشَراً مِن طِين‌ٍ ص آيه 71، در جاي ديگر ميفرمايد: هُوَ الَّذِي خَلَق‌َ مِن‌َ الماءِ بَشَراً فرقان آيه 56. و جمع بين اينها اينکه خداوند آب و تراب را مخلوط يکديگر کرد طين شد و ورزيده شد صلصال شد و آن بخار حيواني که روح حيواني است باو افاضه شد حمأ مسنون شد و قبل ان خلقت تراب و آب و روح بخاري هيچ نبود لذا هيچ اسمي و رسمي از انسان نبود، روح انساني را در عالم ارواح خلق فرموده بود لکن آن روح مجرد است نه ماده دارد نه صورت نه شکل و شمائل نه مکان لذا قابل مشاهده ملائکه نبود و ديدني نبود و هيچ خبري و اسمي و رسمي در ميان ملائکه نبود و شاهد بر اينکه دعوي اينکه امروز با اينکه اسباب و وسائل که اجزاء داخلي انسان را مشاهده ميکنند روح انساني را که مجرد است درک نميکنند فقط آن بخار حيواني را ممکن است حس کنند لذا منکر مجردات شدند حتي منکر خدا شدند زيرا آن روح مجرد مرکب از وجود و ماهيت است که وجودش غير از ذات او است خدايي که صرف وجود است و ماهيت ندارد چگونه مشاهده ميشود باري: لَم يَکُن شَيئاً مَذکُوراً فقط در علم الهي که بتمام عوالم احاطه دارد بود.