اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنّا خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن نُطفَةٍ أَمشاج‌ٍ نَبتَلِيه‌ِ فَجَعَلناه‌ُ سَمِيعاً بَصِيراً «2»
محققا ما خلق کرديم انسان را از نطفه که مخلوط و ممزوج بيکديگر شده نطفه پدر و مادر، و او را آزمايش کرديم پس قرار داديم او را شنوا و بينا. مراد از اينکه
جلد 17 - صفحه 311
انسان غير آدم است که از نطفه خلق نشده و غير از حواء و غير از عيسي که امشاج نبوده که ميفرمايد: إِن‌َّ مَثَل‌َ عِيسي عِندَ اللّه‌ِ کَمَثَل‌ِ آدَم‌َ آل عمران آيه 52.
إِنّا خَلَقنَا الإِنسان‌َ مِن نُطفَةٍ أَمشاج‌ٍ بمعني اختلاط و امتزاج است نطفه مرد جنبه فاعليت دارد و از زن جنبه قابليت گفتند: اگر نطفه مرد غالب شد پسر ميشود و اگر زن غالب شد دختر ميشود.
نَبتَلِيه‌ِ که انسان در دنيا بايد امتحان و اختبار و آزمايش شود تا خوب و بد مطيع و عاصي مؤمن و کافر هر يک مشهود و معلوم گردد چنانچه ميفرمايد: بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ الم أَ حَسِب‌َ النّاس‌ُ أَن يُترَکُوا أَن يَقُولُوا آمَنّا وَ هُم لا يُفتَنُون‌َ وَ لَقَد فَتَنَّا الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم فَلَيَعلَمَن‌َّ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ صَدَقُوا وَ لَيَعلَمَن‌َّ الکاذِبِين‌َ عنکبوت آيه 1 و 2.
فَجَعَلناه‌ُ سَمِيعاً بَصِيراً ذکر اينکه دو صفت براي مثال است و الا جميع قواي نفسانيه ظاهريه و باطنيه اسباب آزمايش است، و بواسطه اينکه دو قوه اکثر آزمايش ميشوند سميع آيا نداي حق را ميشنود استماع فرمايشات خدا و رسول و ائمه و علما و هاديان طريق را ميکند و اثر بر آن بار ميکند و ايمان ميآورد و در تحت اطاعت حق ميرود يا آنکه بر خلاف آن رفتار ميکند، و همچنين بصير معجزات را درک ميکند حال پيشينيان را مشاهده ميکند و منافع ايمان و عبادت و مضار کفر و معصيت را برخورداري ميکند يا قبول يا رد ميکند و اگر معناي سميع و بصير اينکه باشد که سميع بزبان ما حرف شنو در تحت فرمان ميرود و بصير حقايق را بدست ميآورد و پي جويي ميکند. بالجمله انسان تمام اسباب هدايت و ضلالت و اطاعت و معصيت براي او فراهم است. گروهي اينکه گروهي آن پسندند. چنانچه ميفرمايد: