اين سوره و سوره بلد با جمله «لا أُقْسِمُ» آغاز شده است. به گفته بسيارى از مفسّران، حرف «لا» براى تأکيد است ولى بعضى آن را براى نفى مى‌دانند، يعنى مطلب به قدرى روشن است که سوگند نمى‌خورم.
شايد شباهت قيامت با نفس لوّامه که هر دو مورد قسم واقع شده‌اند، در اين باشد که در دنياى کوچک وجود انسان دادگاهى به نام نفس لوّامه وجود دارد، در عالم هستى نيز دادگاهى به نام قيامت قرار دارد. «1»
«1». تفسيرنمونه.
جلد 10 - صفحه 304
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله به ابن مسعود فرمود: اعمال خوب را زياد انجام بده که نيکوکار و بدکار، هر دو در قيامت پشيمان خواهند بود. نيکوکاران از اين که چرا کارهاى نيک بيشترى انجام نداده‌اند و بدکاران از کوتاهى‌ها و تقصير خود. سپس فرمود: آيه «وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ» شاهد و گواه اين مطلب است. «1»
نفس در قرآن
در قرآن و روايات و دعاها، چند گونه نفس براى انسان تصوير شده است:
الف) نفس امارّة
: که همواره انسان را به بدى‌ها فرمان مى‌دهد و اگر با عقل و ايمان مهار نشود، انسان را به سقوط و تباهى مى‌کشاند. در قرآن مى‌خوانيم: «إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي» «2» به درستى که نفس (انسان را) به کارهاى زشت و ناروا فرمان مى‌دهد مگر آن که پروردگارم رحم کند.
اين نفس، آنقدر خواهش و خواسته خود را تکرار مى‌کند تا انسان را گرفتار سازد. حضرت على عليه السلام مى‌فرمايد: نفس امّارة همچون فرد منافق تملّق انسان را مى‌گويد و در قالب دوست جلوه مى‌کند تا بر انسان مسلّط شود و او را به مراحل بعد وارد کند. «3»
قرآن کريم در سوره يوسف مى‌فرمايد: پس از آن که برادران يوسف، بنيامين را در سرزمين مصر به جاى گذاشته و به نزد پدر برگشتند و ماجراى دستگير شدن او به اتهام سرقت بيان کردند، حضرت يعقوب به آنان فرمود: «بَلْ سَوَّلَتْ لَکُمْ أَنْفُسُکُمْ» «4»* بلکه نفس، اين کار زشت را براى شما زينت داد و شما را به سوى آن کشاند.
در حديث ديگرى مى‌خوانيم: بعد از نماز، از خداوند چنين بخواهيد: «الهى لا تکلنى الى نفسى طرفة عين ابدا» حتّى به اندازه چشم بر هم زدنى مرا به نفس خودم وامگذار. «5»
«1» بحار ج 74 ص 104
«2» يوسف 53
تفسير نور(10جلدى) ج10 304 الف) نفس امارة ..... ص : 304
«3» غررالحکم
«4» يوسف 83
«5» کافى ج 3 ص 346
جلد 10 - صفحه 305
امام زين العابدين عليه السلام در مناجات شاکّين به خداوند متعال عرض مى‌کند: من از نفسى به تو شکايت مى‌کنم که به بدى‌ها فرمان مى‌دهد، به سوى خطاها مى‌رود، نسبت به انجام گناه شتابان است، هنگامى که شرّى به او مى‌رسد فرياد مى‌زند و هنگامى که قرار است خيرى از ناحيه او به کسى برسد بخل مى‌ورزد، به لهو و لعب تمايل شديد دارد، از غفلت و سهو و اشتباه پر شده است، به سوى گناه سرعتم مى‌بخشد و براى توبه، مرا به طفره وا مى‌دارد.
ب) نفس لوّامة
: که در اين سوره (قيامت) آمده است و شايد مراد از آن، همان وجدان اخلاقى باشد. آرى، انسان داراى حالتى است که در برابر انجام بدى‌ها يا کم شدن خوبى‌ها، هم در دنيا خود را ملامت مى‌کند و هم در آخرت. اين ملامت‌ها، همان ندامت و پشيمانى است که مى‌تواند مقدّمه توبه باشد و يا بسترى براى يأس و خودباختگى فراهم آورد.
ج) نفس مطمئنّة
: که در اثر نماز و ياد خدا حاصل مى‌شود و انسان به آرامش و اطمينان دست پيدا مى‌کند. قرآن کريم در يک مى‌فرمايد: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِکْرِي» «1» نماز را به پادار تا به ياد من برسى و در جاى ديگر مى‌فرمايد: «أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» «2» آگاه باشيد که با ياد خداوند دلها اطمينان و آرامش پيدا مى‌کنند.
انسان مطمئن، از مرگ نمى‌هراسد، مشتاق شهادت است، به زرق و برق‌ها و جلوه‌هاى دنيا بى‌اعتنا است و به مقدّرات الهى همواره راضى است.
منکران معاد گاهى سؤالاتى را براى انکار قيامت مطرح مى‌کردند. از جمله اين که مى‌گفتند: «مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ» «3» چه کسى اين استخوان‌ها را زنده مى‌کند در حالى که پوسيده و پراکنده شده‌اند؟ و گاهى به طور علنى قيامت را انکار مى‌کردند و مى‌گفتند: «إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَ نَحْيا وَ ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ» «4» جز اين زندگانى دنيا، زندگانى ديگرى نيست که ما در آن به دنيا مى‌آييم و مى‌ميريم و ما مبعوث نمى‌شويم.
در مقابل ترديد و تشکيک مخالفان در معاد که بازگشت آن به قدرت خداوند است، قرآن بر قدرت الهى در باز آفريدن انسان‌ها تأکيد مى‌کند که به نمونه‌هايى از آن اشاره مى‌کنيم:
«قادِرٌ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ» «5»* او قادر است که همانند آنها را دوباره خلق کند.
«بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى» «6»* خداوند بر اينکه مردگان را زنده کند توانا است.
«1». طه، 14.
«2». رعد، 28.
«3». يس، 78.
«4». مؤمنون، 37.
«5». اسراء، 99.
«6». احقاف، 33.
جلد 10 - صفحه 306
«عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ» خداوند بر بازگرداندن او توانا است.
و در اين آيه مى‌فرمايد: نه تنها بازگرداندن اصل انسان، بلکه آفرينش خطوط نوک انگشتان او در نزد خداوند کار مهمّى نيست. «بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ»
در انگشتان هر انسانى خطوط خاصّى است که مخصوص به اوست و هيچ دو نفرى پيدا نمى‌شوند که خطوط انگشتان آنها يکسان باشد و به همين جهت براى شناسايى مجرمان، از انگشت نگارى استفاده مى‌کنند. آرى علم خداوند و قدرت او بر ظريف‌ترين ذرّات وجود هر فردى جارى است. «نُسَوِّيَ بَنانَهُ»