تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
لا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ «1» وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ «2» أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَلَّنْ نَجْمَعَ عِظامَهُ «3» بَلى قادِرِينَ عَلى أَنْ نُسَوِّيَ بَنانَهُ «4»
بَلْ يُرِيدُ الْإِنْسانُ لِيَفْجُرَ أَمامَهُ «5» يَسْئَلُ أَيَّانَ يَوْمُ الْقِيامَةِ «6» فَإِذا بَرِقَ الْبَصَرُ «7» وَ خَسَفَ الْقَمَرُ «8» وَ جُمِعَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ «9»
يَقُولُ الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ أَيْنَ الْمَفَرُّ «10» کَلاَّ لا وَزَرَ «11» إِلى رَبِّکَ يَوْمَئِذٍ الْمُسْتَقَرُّ «12» يُنَبَّؤُا الْإِنْسانُ يَوْمَئِذٍ بِما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ «13» بَلِ الْإِنْسانُ عَلى نَفْسِهِ بَصِيرَةٌ «14»
وَ لَوْ أَلْقى مَعاذِيرَهُ «15»
ترجمه
قسم نميخورم بروز قيامت
و قسم نميخورم بنفس ملامت کننده خود را
آيا گمان ميکند انسان که جمع نخواهيم کرد استخوانهاى او را
آرى توانائيم بر اينکه راست و درست نمائيم سر انگشتان او را
بلکه ميخواهد انسان که کار بد کند در آنچه پيش رو دارد
از عمر ميپرسد کى خواهد بود روز قيامت
پس وقتى که خيره شود چشم
و تيره گردد ماه
و جمع کرده شوند خورشيد و ماه
ميگويد آدمى در چنين روز کجا است گريزگاه
نه چنين است پناهگاهى نيست
بسوى پروردگار تو در چنين روز قرار گاه است
خبر داده ميشود انسان در چنين روز به آنچه پيش فرستاد و آنچه مؤخر داشت
بلکه انسان بر نفس خود بينا است
و اگر چه بياورد عذرهاى خود را.
تفسير
گفته شده نازل گرديده در باره عدى بن ربيعه که پرسيد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از امر قيامت و آنحضرت فرمود حق است پس او گفت اگر به بينم آنروز را تصديق نميکنم تو را آيا چنين چيزى ميشود که خدا جمع کند اين استخوانها را و بنابر اين محتمل است کلمه لا در دو آيه اشاره باشد بنفى قول او يعنى نه چنين
جلد 5 صفحه 309
است که تو تصوّر نمودى قسم بروز قيامت که روز بزرگ مهمّى است و قسم بجان کسيکه ملامت ميکند خود را بر تقصير در طاعت اگر چه سعى نموده باشد در امتثال اوامر حق بقدر استطاعت چون چنين نفسى بسيار شريف است و لطف کلام در آنستکه بقسم بيان شده تحقق و اهميّت و شرافت آنروز و آنکه هر چه براى آنروز آدمى کار کند کم کرده و باز مستحق ملامت است و محتمل است لا زائده باشد چنانچه گفته‌اند که اين معمول است در کلام عرب و بنابر اين متعلّق قسم محذوف است يعنى سوگند بروز قيامت و نفس بسيار ملامت کننده خود را که آنروز خواهد آمد و محتمل است مراد آن باشد که قسم نميخورم بروز قيامت و قسم نميخورم بجان کسيکه ملامت کننده است خود را براى آنکه بيان قدرت خدا محتاج بقسم نيست تمام مردم زنده خواهند شد بقدرت خدا و اين نوع کلام در افاده تأکيد مانند قسم ياد نمودن است اگر چه گوينده قسم ياد ننموده است و در هر حال سؤال در ايحسب الانسان براى انکار است يعنى نبايد انسان چنين گمانى کند که ما قادر نيستيم بجمع آورى استخوانهاى پوسيده او آرى قادريم استخوانهاى کوچک سر انگشتان او را جمع آورى نمائيم و راست و درست کنيم خطوط آنرا چه رسد باستخوانهاى بزرگ او ولى آدمى باين انکار ميخواهد در آتيه خود هر قدر از زمان در مقابل داشته باشد مشغول بفسق و فجور گردد و قمّى ره نقل فرموده که مراد آنستکه پيش مى‌اندازد گناه را و عقب مى‌اندازد توبه را و ميگويد بعد از اين توبه ميکنم و بطور استهزاء ميگويد چه زمان خواهد بود روز قيامت پس وقتى که از شدّت هول و وحشت چشم متحيّر و خيره گردد و قمّى ره نقل فرموده که خيره ميشود چشم بطوريکه نتواند آنرا بهم زند و بفتح راء نيز قرائت شده و ماه بى‌نور گردد و آفتاب و ماه با هم يکجا جمع شوند و ستاره‌ها در اطراف آندو حلقه زنند چنانچه مستفاد از بعضى روايات است يا جمع شوند با يکديگر در بى‌نورى و خسوف تا آنکه ظلمت عالم را فرا گيرد چنانچه گفته‌اند و بعيد نيست مراد برچيده شدن دستگاه گردش افلاک و پيدايش شبانه روز و ماه و سال باشد به تبع فناء آفتاب و ماه و بهم خوردن اوضاع اينعالم در هر حال در چنين وقتى و
جلد 5 صفحه 310
چنين روزى آدمى ميگويد کجا بايد فرار کرد يا کجا است فرار گاه يعنى آرزوى خام ميکند و خدا ميفرمايد نه فرار گاهى است و نه ميتوان فرار نمود هيچ ملجأ و پناه و مرکز ثقلى که بتوان در آن آرامشى پيدا کرد نيست فقط در آنروز محلّ قرار و استقرار محضر عدل الهى و حکم و فرمان او است خبر داده ميشود بآدمى در آنروز از آنچه در زمان حياتش بجا آورده از خير و شرّ و آنچه بعد از فوتش باو ميرسد از آن دو چنانچه از امام باقر عليه السّلام نقل شده که مراد هر چيزى است که مقدّم داشته از خير و شرّ و آنچه را مؤخّر داشته چون کسيکه سنّتى بگذارد براى آنکه بعد از خودش بآن عمل شود پس اگر شرّ باشد براى او است وزر کسانيکه بآن عمل ميکنند و از وزر عمل کنندگان بآن چيزى کم نميشود و اگر خير باشد براى او است مانند اجور ايشان و از اجر آنها چيزى کم نميشود ولى آدمى خودش حجّت و گواه بر نفس خودش ميباشد و محتاج نيست باو خبر داده شود چون خودش بهتر از حال و کار خودش خبر دارد و اعضاء و جوارحش شهادت ميدهند يا خودش ديده بينا است براى خودش اگر بصيرة صفت عين باشد که حذف شده و الا بمعناى حجّت و بيّنه است که ذکر شد اگر چه در مقام اعتذار براى خود عذر تراشى‌ها نمايد چنانچه قمى ره نقل فرموده که مراد آنستکه ميداند چه کرده اگر چه عذر ميخواهد و در کافى و عيّاشى ره از امام صادق عليه السّلام نقل نموده اين چه کارى است شما ميکنيد که خوبى را اظهار و بدى را مستور ميداريد آيا چنين نيست که اگر مراجعه بنفس خودتان بنمائيد ميدانيد که اينطور نيست و خدا ميفرمايد بل الانسان على نفسه بصيره وقتى باطن خوب شد ظاهر هم خوب ميشود و در روايت ديگر است که آنحضرت اين آيه را تلاوت فرمود و فرمود چه کارى است که آدمى عذر جوئى کند براى مردم بر خلاف آنچه خدا ميداند از او پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرموده هر کس پنهان کند سريره خود را خدا آنرا در بر او مانند لباس آشکار کند اگر خير است خير و اگر شرّ است شرّ و ظاهرا مراد از معاذير عذرهاى غير موجّهى است که براى ترک طاعت يا فعل معصيت يا خوى بد ميآورند و بعضى آنرا بستور و پرده‌ها تفسير نموده‌اند و بنابر اين مراد پرده پوشى نمودن از گناه است براى اشتباه کارى و تبرئه نفس نه براى حفظ احترام نهى
جلد 5 صفحه 311
الهى چون آن خوب است و اللّه اعلم بحقائق الامور.