«تراقى» جمع «ترقوة» به معناى استخوانى است که دور گلو را فراگرفته است.
«راقٍ» در اصل «راقى»، اسم فاعل از «رقى» است. به اوراد و اذکارى که موجب شفاى
«1». غافر، 14.
«2». ملک، 29.
«3». احزاب، 39.
جلد 10 - صفحه 313
مريض مى‌شود، «رقية» گويند. پس «راقٍ»: هرچيزى که مايه نجات بيمار از مرگ است.
کلمه «ظن» گاهى به معناى علم مى‌آيد، همان گونه که در اين آيه آمده است: انسان در حال احتضار به جدا شدن و فراق يقين پيدا مى‌کند.
در روايت آمده است که در لحظه مرگ، مال و اولاد و اعمال در نظر انسان مى‌آيند. مال مى‌گويد: من از دسترس تو خارج هستم، فرزند مى‌گويد: من تا قبر با تو هستم ولى اعمال مى‌گويند: من تا ابد با تو هستم. «1»
«إِلى رَبِّکَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ» سوق داده شدن، گاهى توسط فرشتگان رحمت و به سوى بهشت است و گاهى توسط فرشتگان عذاب و به سوى دوزخ است.
در حديث مى‌خوانيم: «من ترک الصلاة معتمدا فقد کفر» «2»، هرکس با توجّه و از روى عمد نماز را ترک کند، کافر است. قرآن نيز ترک نماز را ثمره کفر مى‌داند. «فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى»
بعضى مفسّران شأن زول آيات 31 به بعد اين سوره را اشاره به تکّبر و غرور ابوجهل دانسته‌اند، ولى بر فرض صحّت آن، ضررى به کلّيت موضوع نمى‌زند.
کلمه «يَتَمَطَّى» يا از «مط» به معناى دراز کردن پا و يا از مطاء به معناى پشت کردن است که هر دو کنايه از تکّبر و تبختر است.
اين آيات، ترسيم صحنه جان دادن منحرفان است و گرنه به فرموده امام صادق عليه السلام، جان دادن مؤمن مانند بوييدن بهترين بوييدنى‌هاست. «3»
در حديث مى‌خوانيم: ياد مرگ شهوات را مى‌ميراند، غفلت را ريشه‌کن مى‌کند، دل را به وعده‌هاى الهى تقويت مى‌کند، طبيعت انسان را لطيف و قساوت زدايى مى‌کند، آتش حرص را خاموش مى‌کند، دنيا را نزد انسان پايين مى‌آورد و اين معناى سخن و کلام پيامبر صلى الله عليه و آله است که فرمود: «فکر ساعة خير من عبادة سنة». «4»
حضرت على عليه السلام، آخرين لحظات عمر انسان و هنگام مرگ را اين گونه ترسيم کرده است:
در لحظه مرگ صحنه‌اى پيش مى‌آيد که برگشت و رجوعى در آن نيست، آنچه در تمام عمر
«1». تفسير اطيب‌البيان.
«2». تفسير مخزن‌العرفان.
«3». بحارالانوار، ج 6، ص 152.
«4». تفسير نمونه؛ بحارالانوار، ج 6، ص 133.
جلد 10 - صفحه 314
از آن بى‌خبر بودند، چگونه در آن لحظه بر آنان وارد مى‌شود، جدايى از دنيايى را که نسبت به آن مطمئن بودند به سراغشان آمده، به آخرتى که پيوسته به خطرات آن تهديد مى‌شدند، رو مى‌نمايند و آنچه بر آنان فرود آيد وصف ناشدنى است.
سختى جان دادن و حسرت از دست دادن دنيا (و آنچه در آن است)، به آنان هجوم مى‌آورد، بدن‌ها سست و رنگ‌ها دگرگون مى‌شود، مرگ آرام آرام همه اندامشان را فرامى‌گيرد، پس زبانش از کار مى‌افتد، در ميان خانواده‌اش افتاده، چشم و گوش و عقل او کار مى‌کند، در آن لحظه در فکر آن است که عمر خود را در چه چيزى از دست داده و زندگى را در کجا مصرف نموده است.
به ياد اموالى مى‌افتد که در عمرش جمع‌آورى کرده، همان اموالى که در به دست آوردن آنها چشم خود را بسته و دقّت نکرده که از حلال و حرام و شبهه‌ناک گردآورى کرده است، اکنون گناه جمع‌آورى آنها بر دوش اوست و بايد از آن اموال جدا شود و آنها را براى وارثان بگذارد تا بهره‌مند شوند، راحتى و خوشى اموال براى ديگران و درد سر آن براى اوست و خودش را در گرو آنها قرار داده است، پس او از پشيمانى و غصه دست خود را به دندان مى‌گزد، ....
کم کم روح از گوش و سپس چشم او نيز گرفته مى‌شود و روح از بدنش خارج مى‌شود و همچون مردارى در ميان بستگان بر زمين مى‌ماند، که وحشت زده از او دور مى‌شوند. نه سوگواران را يارى مى‌کند و نه پاسخى به ناله‌هاى آنان مى‌دهد.
سپس او را به سوى قبر و منزلگاهش حمل کرده و دفن مى‌کنند و به دست عملش مى‌سپارند و مى‌روند. «1»
گاهى انسان چيزى را نمى‌پذيرد ولى ردّ هم نمى‌کند، زيرا شک دارد. چنانکه به حضرت صالح مى‌گفتند: نسبت به آنچه ما را به آن مى‌خوانى در شک هستيم. «وَ إِنَّنا لَفِي شَکٍّ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ مُرِيبٍ» «2» امّا گاهى نه تنها نمى‌پذيرد، بلکه در مقام انکار و تکذيب بر مى‌آيد که نشان دهنده عناد و لجاجت است. مانند اين آيات: فَلا صَدَّقَ ... وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى
«1». نهج البلاغه، خطبه 109.
«2». هود، 62.
جلد 10 - صفحه 315
«أَوْلى لَکَ» نظير «ويل لک» براى تحقير و مذمّت است. امام رضا عليه السلام آيه «أَوْلى لَکَ فَأَوْلى» را چنين تفسير فرمود: خير دنيا براى تو باد و خير آخرت از تو دور باد. «1»
«سُدىً» به معناى مهمل است، به شتر رها شده، «سُدى» مى‌گويند.
مصداق آنچه سزاوار متکبّران است بيان نشده تا شامل هرگونه بدبختى و نکبت بشود.
«أَوْلى لَکَ فَأَوْلى»