تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کَلاَّ إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ «26» وَ قِيلَ مَنْ راقٍ «27» وَ ظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ «28» وَ الْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ «29» إِلى رَبِّکَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ (30)
فَلا صَدَّقَ وَ لا صَلَّى (31) وَ لکِنْ کَذَّبَ وَ تَوَلَّى (32) ثُمَّ ذَهَبَ إِلى أَهْلِهِ يَتَمَطَّى (33) أَوْلى لَکَ فَأَوْلى (34) ثُمَّ أَوْلى لَکَ فَأَوْلى (35)
أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَکَ سُدىً (36) أَ لَمْ يَکُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى (37) ثُمَّ کانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى (38) فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثى (39) أَ لَيْسَ ذلِکَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى (40)
ترجمه
نه چنين است چون برسد روح به چنبره‌هاى گردن
و گفته شود کيست کسيکه خواهان شفاء باشد بدعا
و يقين کند که آن جدائى است
و بپيچد سختى دنيا بسختى آخرت مانند پيچيدن دو ساق پا
بسوى پروردگار تو در چنين
جلد 5 صفحه 313
روز است جاى بازگشت
پس نه تصديق نمود و نه نماز گزارد
ولى تکذيب نمود و روى گرداند
پس رفت بسوى کسان خود خرامان
واى بر تو پس واى بر تو
سپس واى بر تو پس واى بر تو
آيا گمان ميکند انسان که واگذاشته شود مهمل
آيا نبود نطفه‌اى از منى که ريخته ميشود
پس بود خون بسته پس آفريد پس راست و درست نمود اعضا و اجزائش را
پس قرار داد از آن دو صنف مرد و زن را
آيا نيست آن توانا بر اينکه زنده گرداند مردگانرا.
تفسير
در آيات سابقه مذمّت از ترجيح دنيا بر آخرت شده بود و اينجا خداوند ميفرمايد نه چنين است که بتوان دنيا را بر آخرت ترجيح داد چون عاقبت زندگانى دنيا مرگ است وقتى برسد جان بگوديهاى گلو و چنبره گردنها و گفته شود يعنى در باره آن محتضر کسانى گويند آيا کسى هست که او را بدعا شفا دهد يا به دوا مداوا نمايد ولى خودش يقين کند آن رسيدن جان بگلو توأم است با فراق از دنيا و هر چه در آنست از مال و اولاد و جاه و جلال و غيرها و به پيچد سختى فراق از دنيا با سختى ورود در آخرت باو مانند کسيکه دو ساق پايش بهم پيچيده نميتواند حرکت نمايد در چنين روزى مساق و مصير و جاى بازگشت تمام خلق محضر عدل الهى است پس اى انسانى که نه تصديق نموده آنچه را بايد تصديق نمود از معارف حقّه يا نه صدقه داده آنچه را بايد صدقه داد و در راه خدا انفاق نمود و نه نماز خوانده ولى تکذيب نموده خدا و پيغمبر و امام و نوّاب او را و اعراض کرده از ايشان و امتثال اوامرشان پس رفته است نزد کسانش با حال تکبر و تبختر و کشيدن دستها در دو جانب خود ويل و شرّ سزاوارتر است براى تو از خير و خوشى باز هم بايد باو گفت براى تأکيد ويل و شرّ سزاوارتر است براى تو از خير و خوشى چون گفته شده جمله اولى لک فاولى در کلام عرب بمنزله واى بر تو و طلب شرّ است آيا آدميزاد گمان ميکند که واگذارده ميشود مهمل و بلا تکليف بدون حساب و جزا نه چنين است آيا نبوده است آدمى نطفه و قطره آب گنديده از جنس منى که ريخته ميشود از مرد در رحم زن و بعد بوده خون بسته شده پس خداوند او را خلق فرموده انسانى با تناسب اجزاء و اعضاء و تعديل قوا و حواس پس از او
جلد 5 صفحه 314
جنس مرد و زن را در دنيا پديد آورده آيا چنين خالق قادر حکيمى چنين مخلوق خوبى را عبث و بدون غرض ايصال بمقام بالاترى خلق ميکند و آيا ميشود که او خود سرانه هر چه خواسته باشد بکند و خدا او را مجازات ننمايد و آيا هيچ با شعورى تصوّر ميکند که چنين خدائى دو مرتبه نميتواند چنين خلقى را ايجاد نمايد در عيون از امام جواد عليه السّلام نقل نموده که مراد از اولى لک فأولى ثم اولى لک فأولى دورى از خير دنيا و دورى از خير آخرت است و قمّى ره نقل نموده که در روز غدير بعد از آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امير المؤمنين عليه السّلام را بخلافت نصب فرمود و آنچه بايد بفرمايد در حق او فرمود و مردم متفرّق شدند معاويه با اتّکاء بمغيرة بن شعبه و ابو موسى اشعرى آمد نزد کسان خود با حال تکبّر و تبختر و گفت ما اقرار بولايت على هرگز نميکنيم و تصديق محمد را نمينمائيم پس نازل شد فلا صدّق و لا صلّى تا آخر آيات پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بمنبر رفت و خواست از او تبرّى جويد پس نازل شد لا تحرّک به لسانک لتعجل به و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ساکت شد و اسم او را نبرد و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که دست ابو جهل را گرفت و فرمود اولى لک فاولى ثم اولى لک فاولى پس ابو جهل گفت بچه چيز تهديد ميکنى مرا نه تو و نه خدايت ميتوانيد بمن کارى کنيد من عزيزترين اهل اين واديم پس خداوند نازل فرمود بر طبق فرموده آنحضرت کلام خود را و بعد از قرائت آيه اخير اينسوره مستحبّ است گفته شود سبحانک الّلهمّ بلى براى تأسى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه اطهار در ثواب الاعمال و مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که کسيکه مداومت نمايد بر قرائت سوره لا اقسم و عمل نمايد بآن خداوند او را با بهترين صورتى از قبرش با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مبعوث ميفرمايد و بشارت ميدهد باو و ميخندد برويش تا او را از صراط و ميزان عبور دهد و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 315