تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَکُنْ شَيْئاً مَذْکُوراً «1» إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً «2» إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً «3» إِنَّا أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ سَلاسِلَ وَ أَغْلالاً وَ سَعِيراً «4»
إِنَّ الْأَبْرارَ يَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً «5» عَيْناً يَشْرَبُ بِها عِبادُ اللَّهِ يُفَجِّرُونَها تَفْجِيراً «6» يُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَ يَخافُونَ يَوْماً کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِيراً «7» وَ يُطْعِمُونَ الطَّعامَ عَلى حُبِّهِ مِسْکِيناً وَ يَتِيماً وَ أَسِيراً «8» إِنَّما نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْکُمْ جَزاءً وَ لا شُکُوراً «9»
إِنَّا نَخافُ مِنْ رَبِّنا يَوْماً عَبُوساً قَمْطَرِيراً «10»
ترجمه
آيا گذشته است بر انسان وقتى از روزگار که نبود چيزى که ياد کرده شود
همانا ما آفريديم انسانرا از نطفه که اجزائى است مخلوط بهم و آزمايش ميکنيم او را پس قرار داديم او را شنوا و بينا
همانا ما نموديم باو راه را با آنکه شکر گزار باشد يا کفران کننده
همانا ما مهيّا نموديم براى کافران زنجيرها و غلها و آتش سوزان را
همانا نيکان مى‌آشامند از جامى که باشد ممزوج بآن کافور
از چشمه‌اى که مى‌آشامند از آن بندگان خدا جارى ميکنند آنرا جارى کردنى
وفا ميکنند به نذر خود و ميترسند از روزى که ميباشد سختى آن فاش و منتشر
و ميدهند طعام را با آنکه دوست دارند آنرا به فقير و يتيم و اسير
با قصد آنکه جز اين نيست که اطعام ميکنيم شما را براى رضاى خدا نميخواهيم از شما پاداشى و نه سپاس گزارى
همانا ما ميترسيم از پروردگارمان در روزى گرفته و در هم در نهايت سختى و شدّت.
تفسير
در مجمع نقل نموده که روايات خاصه و عامّه موافق شده بر نزول آيات اينسوره از انّ الابرار يشربون تا کان سعيکم مشکورا در باره امير المؤمنين
جلد 5 صفحه 316
و حضرت زهرا و حسنين و فضّه خادمه ايشان عليهم السّلام و آنکه اجمال اينقصّه آنستکه حسنين عليهما السلام مريض شدند و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و وجوه اصحاب از آن دو عيادت نمودند و بحضرت امير گفتند خوب است براى شفا دو فرزند خود نذرى فرمائى و او سه روز روزه نذر فرمود و حضرت زهرا و فضه خادمه هم بآنحضرت در نذر تأسى نمودند و خداوند آن دو را شفا داد و حضرت امير آن ايّام چيزى نداشت سه صاع جو که هر صاعى قريب به يک من تبريز است از يکنفر يهودى قرض کرد و در بعضى از روايات است که گرفت و بنا شد در عوض براى او پشم ببافد و آورد آن جو را نزد حضرت زهرا و او يکصاع از آنرا آرد فرمود و نان پخت و چون امير المؤمنين عليه السّلام از نماز مغرب فارغ شد خدمت او آورد که افطار نمايند ناگاه فقيرى آمد و سؤال نمود پس نانها را باو دادند و با آب افطار نمودند و چون روز دوم شد صاع ديگر را آرد کرد و نان پخت و در وقت افطار حاضر نمود پس يتيمى آمد و سؤال نمود و ايشان نانها را باو دادند و با آب افطار کردند و چون روز سوّم شد بقيّه جو را حضرت زهرا آرد فرمود و نان پخت و در وقت افطار خدمت امير عليه السّلام حاضر نمود پس اسيرى آمد و طلب نمود و ايشان نانها را باو دادند و با آب افطار نمودند و چون روز چهارم شد و از نذر فارغ شده بودند حضرت امير با حسنين عليهما السلام خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيدند با آنکه ضعيف شده بودند پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گريه کرد و جبرئيل سوره هل انى را نازل نمود و در بعضى از روايات سه مرتبه اطعام بمسکين و يتيم و اسير را که بيان شد در سه روز بوده است در يکروز هر مرتبه يک سوّم جو موجود مطبوخ ذکر گرديده و آنکه ديگر چيزى براى خودشان باقى نماند و بنابر اين شايد نذر صدقه دادن بفقرا و ايتام و اسيران بوده ولى آنچه قبلا ذکر شد مؤيّد بروايات مأثوره از ائمه اطهار و مفسّرين کبار است و اضافاتى دارد که بملاحظه اختصار ذکر نشد و ظاهرا آيات شريفه شامل است هر مؤمنى را که عامل بآن باشد اگر چه در باره آنذوات مقدّسه نازل شده است چنانچه قمّى ره در نقل خود از امام صادق عليه السّلام تصريح بآن نموده و چون بناى کلام الهى بر جمع بين انذار و تبشير است ميفرمايد آيا روزگارى بر انسان گذشته است که اسم و رسمى
جلد 5 صفحه 317
از او در عالم وجود نداشته اگر چه اصل آنها که خاک و آب است موجود بوده و اين سؤال براى آنستکه متوجه شوند که نبودند و بود شدند تا ثابت شود که خالقى دارند و او خدا است و لذا هل را بقد تفسير نموده‌اند و از چند روايت معتبر استفاده ميشود که مراد آنستکه در تحت علم و قدرت خدا معلوم و مقدور بوده‌اند ولى در خارج موجود و مذکور نبوده‌اند خلاصه آنکه چيزى بوده‌اند ولى نام و نشانى از انسانيّت در عالم نداشته‌اند و نيز ميفرمايد همانا ما خلق نموديم انسانرا از نطفه که اجزاء مخلوط بيکديگر است از آب مرد و زن و امشاج جمع مشيج بمعناى مخلوط است و صفت يا بدل از نطفه قرار داده شده باعتبار اجزاء آن که آميخته با يکديگر است چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آب مرد و زن مخلوط شده‌اند با هم بتمامى و اين در حالى است که امتحان ميکنيم او را بتکليف بر اداء واجبات و اجتناب از محرّمات پس قرار داديم او را شنوا و بينا تا متمکن باشد از شنيدن و ديدن آيات کتاب تدوينى و تکوينى و عمل بوظائف خود و ما راه راست و طريق مستقيم ببهشت را باو نموديم و خير و شرّش را بيان کرديم با دلائل و امارات موصله بمطلوب ولى بعضى از آن نوع اخذ و عمل نمودند و شکر کردند و بعضى ترک نمودند و کفران کردند و کافر شدند چنانچه از صادقين عليهما السلام نقل شده و ما براى کفّار زنجيرها و غلهاى گرانى آماده نموديم که بدست و پا و گردن آنها نهيم و وارد در آتش سوزان جهنّمشان نمائيم و امّا ابرار که خوبان و شکر گزارانند مى‌آشامند از جام شرابى که براى خنکى و معطّر شدن ممزوج بکافور شده از چشمه‌اى که مى‌آشامند از آن بندگان خوب خدا و هر جا بخواهند آنچشمه را براى خودشان جارى ميکنند بخوبى و آسانى و بنابر اين عينا بدل است از من کأس و در اصل من عين بوده و منصوب بنزع خافض شده و باء در بها زائده يا بمعناى من است در مجالس از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که آن چشمه‌اى است در خانه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و از آنجا جريان پيدا ميکند بخانه‌هاى پيغمبران و اهل ايمان و حال مردان نيکوکار از اينقرار است که بنذرى که خودشان کردند وفا مينمايند با آنکه تکليفى است که خودشان براى خودشان ايجاد
جلد 5 صفحه 318
نمودند چه رسد بتکاليفى که خدا براى ايشان معيّن فرموده پس سزاوار است که چنين رزقى خداوند براى ايشان مقرّر فرموده باشد و ميترسند از روز که شرّ و سختى آنروز فاش و منتشر و واصل بتمام اطراف و جوانب است و اطعام ميکنند طعام خودشان را با آنکه دوست دارند آنرا و محتاج بآن هستند بفقير و يتيم از اهل ايمان و اسير از مشرکان چنانچه در مجالس از امام باقر عليه السّلام نقل نموده و نيّت ايشان در قلبشان آنستکه اطعام کنند بآن سه کس که ذکر شد براى رضاى خدا بدون توقع عوض و انتظار شکر گزارى از آنها يا مدح و ثنائى از احدى ولى اينمعنى را بر زبان جارى نميکنند چنانچه در حديث سابق تصريح بآن شده است و چون ميترسند از خدا و روز جزا که روز عبوس و ترش روئى مردم است و در نهايت گرفتگى و شدّت است بوظائف خودشان عمل مينمايند و براى رضاى خدا انفاق ميکنند و ظاهرا از اين آيه ميتوان استدلال نمود بر صحّت عبادت و انفاق بقصد نجات از عذاب آخرت و آنکه آيات اگر چه نازل در شأن اهل بيت نامبرده است ولى جارى است در حق تمام اهل ايمان چون عبادت ايشان ظاهرا از ترس عذاب و طمع در بهشت نبوده بلکه فقط براى اهليّت حقّ بعبادت و اطاعت بوده است و اتّصاف روز بعبوس و قمطرير که بمعناى شديد و سخت است باعتبار وقوع عبوس و شدّت و سختى در آنست مانند آنکه ميگويند ليل قائم و يوم صائم و امثال اين توسعات در کلام عرب و عجم زياد است.