تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا ثُمَّ أَحْياهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ (243)
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ: (استفهام تقريرى و تعجيبى است) آيا ندانسته‌اى اى شنونده، يعنى البته دانسته‌اى و به نظر تعجب نگاه و نظر کن به سوى
«1» خصال، صفحه 102، حديث 58 (با اختلاف اندکى در عبارت)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 432
کسانى که، خَرَجُوا مِنْ دِيارِهِمْ: بيرون رفتند از شهرهاى خود، وَ هُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ: و حال آنکه. هزاران بودند به جهت دورى جستن از مرگ.
شرح واقعه: در کتاب کافى- از حضرت باقر و صادق عليهما السلام مروى است که اين جماعت اهل شهرى از شهرهاى شام و هفتاد هزار خانواده بودند، هر وقت طاعون ميان آنها واقع مى‌شد اغنيا خارج مى‌شدند و فقرا باقى و بيشتر از فقرا و کمتر از اغنيا تلف مى‌شدند. پس رأى آنها بر اين شد هرگاه حادثه واقع شد تمام به هيئت اجتماع بيرون روند. اتفاقا طاعون حادث و همگى به جهت فرار از مرگ مسافرت کردند. رسيدند به شهر خرابه‌اى که اهل آن هلاک شده بودند. چون نزول به آن شهر و مطمئن گرديدند فَقالَ لَهُمُ اللَّهُ مُوتُوا: پس امر فرمود خداى تعالى بميريد، فورا و بلافاصله همه مردند. «1» در معالم- مروى است که حق تعالى دو ملک فرستاد: يکى از اعلاى شهر و ديگرى از اسفل آن، ندا کردند: بميريد، تماما يکمرتبه مردند، حتى جميع چهارپايان آنها. بنابراين اسناد اماته به خدا به جهت تخويف و تهويل است به اعتبار سببيت.
خلاصه مردم از اطراف جمع شدند و از دفن آنها عاجز گشته، بالاخره ديوارى اطراف آنها کشيده و درى به آن گذاشتند. حکمت در اماته آنها يکمرتبه براى آن بود که بدانند فرار از قضاى الهى فايده ندارد. چون مدتى گذشت و همه گوشت و پوست آنها خاک شد و از آنها جز استخوان باقى نماند، ثُمَّ أَحْياهُمْ: پس زنده فرمود ايشان را حق تعالى.
بيان: تفصيل آن بر اين وجه که حزقيل خليفه سوم حضرت موسى عليه السلام بر آن مکان گذشت، و آن توده‌هاى استخوانها را ديد. توقف نموده در آنها تفکر مى‌کرد، خداوند به او وحى فرمود: مى‌خواهى به تو آيتى
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 233، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 433
نمايم که مرده‌ها را چگونه زنده فرمايم؟ عرض کرد: بلى. خطاب شد فلان کلمه بگو، حزقيل آن کلمه را گفت، و عرضه داشت: الهى، چنانچه اثر هيبت بديشان نمودى، نظر رحمت به آنها بفرماى. الحال به قدرت ذو الجلال، استخوان از يکديگر جدا گشته گوشت و پوست بر آنها ظاهر، همه زنده شده برخاستند و مى‌گفتند: سبحانک اللهم و بحمدک لا اله الا انت.
إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ: بدرستى که خداى تعالى هر آينه صاحب فضل و بخشايش است بر مردمان، چه اين مردگان را زنده فرمود تا از آن عبرت يابند و متيقن شوند بر حشر اجساد در روز معاد و بصيرت يابند.
وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَشْکُرُونَ: و لکن بيشتر مردمان شکرگزارى ننمايند و به آيات سبحانى عبرت نيابند و به وظايف بندگى قيام نکنند.
عياشى- از حمران بن اعين روايت نموده که از حضرت باقر عليه السلام سؤال نمودم از اين آيه شريفه. فرمود: زنده نمود و برگردانيد ايشان را به دنيا تا ساکن شدند خانه‌هاى خود را و طعام خوردند و نکاح کردند و مکث نمودند به مقدارى که خدا خواست، پس از آن مردند به اجلهاى خودشان. «1» تبصره: آيه شريفه اثبات نمايد وقوع و صحت رجعت ائمه هدى عليهم السلام و غير ايشان را، زيرا بالاترين دليلها براى امکان چيزى وقوع آنست و نص صريح آيه شريفه است که ميرانيد خدا اين جماعت را و پس از آن زنده فرمود آنان را. و حديث حضرت باقر عليه السلام مبين سازد که برگشتند به خانه‌ها و طعام خوردند و نکاح نمودند و به اجلهاى خود مردند.
بنابراين رجعت حق، و اثبات آن ادله سه گانه: قرآن، احاديث ائمه عليهم السلام، اجماع فرقه اثنى عشرى. و اگر چنانچه محال بودى، بايد واقع نشدى. و چون آيات و اخبار وقوع آن را اعلام فرمايد، شبهه و ترديد نخواهد
«1» تفسير برهان، جلد اوّل، صفحه 233 حديث شماره 2.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 434
بود.
در کتاب منتخب البصائر جميل بن دراج از حضرت صادق عليه السلام سؤال نمايد از آيه شريفه إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ: خداوند فرمايد: بدرستى که ما هر آينه نصرت نمائيم پيغمبران خود را و کسانى که ايمان آوردند در زندگانى دنيا و روز قيامت. حضرت فرمود: اين نصرت به خدا قسم در رجعت است، آيا ندانسته‌اى بدرستى که انبياء بسيارى از ايشان نصرت نشدند در دنيا و کشته شدند، و ائمه بتحقيق کشته شدند و يارى نشدند، پس آن در رجعت خواهد بود. «1»