اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِين‌َ خَرَجُوا مِن دِيارِهِم وَ هُم أُلُوف‌ٌ حَذَرَ المَوت‌ِ فَقال‌َ لَهُم‌ُ اللّه‌ُ مُوتُوا ثُم‌َّ أَحياهُم إِن‌َّ اللّه‌َ لَذُو فَضل‌ٍ عَلَي النّاس‌ِ وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَشکُرُون‌َ (243)
(آيا ندانستي کساني را که از ديار خود از ترس موت بيرون رفتند و حال آنکه
جلد 2 - صفحه 495
هزارها بودند، پس خداوند بآنها گفت بميريد، و سپس آنان را زنده نمود بدرستي که خداوند صاحب فضل نسبت بمردم است ولي اکثر مردم سپاسگزار نيستند). در تفسير آيه از جهاتي بين مفسرين اختلاف است و ما از اختلافات آنها صرف نظر نموده و آنچه مفاد اخباري است که در تفسير برهان از کافي کليني ره و تفسير عياشي و احتجاج طبرسي از حضرت باقر و صادق (ع) روايت کرده اکتفاء مي‌نمائيم و مضمون آن اخبار بنحو اختصار اينست که اينها قومي بودند از شهري از شهرهاي شام هنگامي که طاعون آمد اغنياء از شهر بيرون شده و فقراء ماندند، اکثر آنها که ماندند هلاک شدند و از اغنياء کمي مردند، مرتبه ديگر که طاعون آمد رأيشان بر اينکه مجتمع شد که همه از شهر خارج شوند و از ترس طاعون بيرون شدند و بشهر ويراني وارد گرديدند که اهل آن بطاعون هلاک شده بودند پس چون در آنجا فرود آمده و رحل اقامت افکندند حق تعالي اراده کرد که همه آنها را بميراند لذا در آن ساعت مردند و استخوانهاي آنها پوسيده شد، پيغمبري حزقيل نام از آنجا عبور نمود و آن وضع را مشاهده نمود گريه کرد و گفت پروردگارا کاش اينها را چنانچه ميراندي زنده ميکردي تا شهرهاي ترا آباد نموده و با بندگان صالح تو ترا عبادت کنند، خطاب رسيد دوست ميداري آنها زنده شوند عرض کرد بلي پس خداوند همه آنها را زنده نمود، راوي عرض ميکند آيا آنها دو مرتبه مردند! فرمود نه بلکه مدتها زيست نموده و بعبادت مشغول بودند و ميخوردند و نکاح نمودند تا از دنيا رفتند.
أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِين‌َ خَرَجُوا مِن دِيارِهِم استفهام تقريري است و رؤيت بمعني علم است و گفتند اينکه کلمه موضوع براي تعجب و تعظيم است که مطلب را در نظر سامع بزرگ جلوه دهند، و ديار جمع‌دار است و دار بر خانه و منزل و شهر اطلاق ميشود گفته ميشود دار السلطنة، دار الملک، دار الخلافة، دار العلم و نحو اينها
جلد 2 - صفحه 496
و اصل دار از دور است زيرا در آن متصرف دور ميزند.
وَ هُم أُلُوف‌ٌ الوف جمع الف است و براي الف دو جمع است يکي آلاف که از سه هزار تا ده هزار است و ديگر الوف که جمع کثرت است و از ده هزار ببالا را نيز شامل ميشود حَذَرَ المَوت‌ِ مفعول له است يعني بجهت ترس از مرگ و طاعون از شهر خارج شدند.
فَقال‌َ لَهُم‌ُ اللّه‌ُ مُوتُوا قول در اينجا بمعني اراده و مشيت است مثل آيه شريفه إِذا أَرَدناه‌ُ أَن نَقُول‌َ لَه‌ُ کُن فَيَکُون‌ُ«1» چون قول خداوند همان فعل اوست که بمجرد تعلق اراده واقع ميشود و يا کلامي است که بايجاد او مسموع ميشود مانند کلام خدا با موسي، و مانند قرآن مجيد که کلام الهي است و معني جمله اينست که خداوند اراده فرمود که آنها بميرند و بمجرد اراده او همه مردند. ثُم‌َّ أَحياهُم ثم براي تراخي است يعني بين مردن و زنده شدن آنها زماني فاصله شد و مرجع ضمير (هم) همان (الّذين) يعني آنهايي که از ديارشان خارج شده و خداوند آنها را ميرانيد زنده نمود.
إِن‌َّ اللّه‌َ لَذُو فَضل‌ٍ عَلَي النّاس‌ِ يعني زنده کردن تفضلي از جانب خداوند نسبت بآنها بود و همين جمله دليل است بر اينکه اينان پس از زنده شدن اهل ايمان و تقوي و عبادت و بندگي شدند زيرا اگر کافر يا فاسق بودند زنده شدن آنها عقوبت و وبال براي آنها بود نه تفضل.
وَ لکِن‌َّ أَکثَرَ النّاس‌ِ لا يَشکُرُون‌َ ولي اکثر مردم قدر نعمت حيات که از تفضل خدا بر بندگان است ندارند و از اينکه نعمت که از هر دمي از آن ميتوان سعادت خود را تأمين نمود استفاده ننموده و عمر خود را صرف معاصي و توغل در زخارف دنيوي ميکنند
1- سورة النحل آيه 42
جلد 2 - صفحه 497
(تنبيه) اينکه آيه شريفه يکي از ادله قطعيه بر امکان رجعت است و اينکه پس از رجعت باز تکليف متوجه انسان ميشود اگر چه بموت تکليف ساقط گردد و ما در جلد دوم کلم الطيب آيات و اخبار و گفتار علماء اعلام و کتب مؤلفه در اينکه مسئله و اشکالات وارده بر آن و جواب آنها را متذکر شده‌ايم«1».