تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما خَلَقْناهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ (39)
ما خَلَقْناهُما: نيافريديم آسمان و زمين را، إِلَّا بِالْحَقِ: مگر به سبب حق که آن چيزى است که داعى خلق آنهاست از امتحان به امر و نهى و تميز محسن از مسي‌ء، و ثواب بر طاعت و عقوبت بر معصيت. وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ:
و لکن بيشتر ايشان نمى‌دانند که فعل حکيم بدون غرض نخواهد بود، و دانا نيستند به سبب عدول از تأمل و تدبر در خلق اشياء.
تبصره: بيان آيه شريفه به سه مقدمه محقق آيد:
1- آنکه افعال الهى معلل به غرض باشد، زيرا اگر معلل به غرض نباشد لازم آيد عبث باشد. لازم «غرض نداشتن» باطل، پس ملزوم «عبث بودن» نيز باطل باشد. بيان ملازمه ظاهر است اما بطلان لازم بجهت آنکه فعل عبث هر آينه قبيح و صدور قبيح از ذات حکيم على الاطلاق محال است، پس خلقت آسمان و زمين و آنچه ما بين آنهاست بازيچه و عبث و لغو نخواهد بود.
2- چون ذات سبحانى غنى [على] الاطلاق است پس غرض و فايده راجع به بندگان باشد.
3- محقق است: نفع حقيقى نيست مگر ثواب و ايصال فيض به بندگان، و آن ايجاب نمايد صدور تکليف را نسبت به بندگان تا به امتثال آن سعادت و فيوضات سبحانى را نائل شوند؛ پس خلق آسمان و زمين و موجودات به حق، و براى اثبات حق و درک فيض حق است.