در مديريّت، هم بايد اطلاعات لازم را در اختيار مسئولان گذاشت. «عالِمُ الْغَيْبِ فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ»، هم از او حفاظت کرد. فَإِنَّهُ يَسْلُکُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ ... و هم بر عملکرد او نظارت دقيق داشت. «لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسالاتِ رَبِّهِمْ»
علم غيب
در اين که غير از خدا کسى علم غيب مى‌داند يا نه؟ و اگر مى‌داند مقدار آن چقدر و کيفيّت آن چگونه است؟ چه افرادى مى‌دانند؟ و آيا اين دانستن به اراده خودشان است يا نه؟ دائمى است يا لحظه‌اى؟ جزيى است يا کلى؟ موروثى است يا اهدايى؟ سخن بسيار است، لذا به تحقيقى که در سال‌هاى جوانى داشتم و به يادداشت‌هايى که سال‌ها قبل جمع آورى کرده بودم، مراجعه کردم و خلاصه آن را در اين جا مى‌آورم.
اصل اول.
احدى جز خداوند، به طور مستقل غيب را نمى‌داند، زيرا کليد و خزانه و سرچشمه علم غيب تنها نزد اوست: «وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ» «1» و اگر ديگران بهره‌اى دارند از طرف خداوند است. بنابراين آياتى که مى‌گويند: ما کسى را بر غيب آگاه کرديم، يعنى بخشى از غيب را به او هبه کرديم. «تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْکَ» «2»
در قرآن مى‌خوانيم که حضرت عيسى به مردم فرمود: من شما را از آنچه در خانه‌هاى خود ذخيره کرده‌ايد و آنچه خواهيد خورد خبر مى‌دهم. «وَ أُنَبِّئُکُمْ بِما تَأْکُلُونَ وَ ما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِکُمْ» «3»
آرى آگاهى ديگران از غيب، تنها با خواست و اراده الهى است. «وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ» «4»
اصل دوم.
در آيه 26 سوره جن مى‌فرمايد: «فَلا يُظْهِرُ عَلى غَيْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضى مِنْ رَسُولٍ» يعنى خداوند جز افرادى نظير پيامبر را که از آنها راضى است، ديگرى را بر علم
«1». انعام، 59.
«2». هود، 49.
«3». آل عمران، 49.
«4». بقره، 255.
جلد 10 - صفحه 260
غيب خود آگاه نمى‌سازد و در آيه 174 سوره آل عمران نيز مى‌خوانيم: خداوند شما را بر غيب آگاه نمى‌سازد ولى از پيامبرانش هر که را بخواهد بر مى‌گزيند (و علوم غيبى را به او مى‌دهد.) «وَ ما کانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَکُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَ لکِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشاءُ» «1»
بنابراين حساب افراد کاهن، جادوگر و کف‌بين که ارتباطى با معنويات ندارند و گاه و بيگاه از رندى خود و سادگى مردم سوء استفاده کرده و براساس تخمين‌ها و تحليل‌ها، پيشگويى مى‌کنند، از حساب اولياى خدا جداست.
اصل سوم.
بهره‌گيرى اولياى خدا از علم غيب، تنها در موارد خاص آن هم به اذن خداست، نه آن که براى رفع مشکلات شخصى از آن استفاده کنند. همانگونه که پيامبراکرم صلى الله عليه و آله در مرافعات، به سوگند و شاهد و ظواهر عمل مى‌فرمود و از علم غيب استفاده نمى‌کرد.
اصولا اگر اولياى خدا براى زندگى شخصى خود از معجزه و علم غيب استفاده کنند و مشکلات خود را حل نمايند، نمى‌توانند براى مردم الگوى عملى باشند، اگر امام حسين عليه السلام با معجزه و دعا، تشنگى صحراى کربلا را حل مى‌کرد، چگونه مى‌توانست براى مردمى که اين امکانات را ندارند امام باشد؟
يکى از رموز موفقيّت پيشوايان دينى، صبر آنان بر مشکلات شخصى، جنگ ها، فقرها، بيمارى‌ها، داغ ديدن‌ها و امثال آن بوده است. و صبر و پايدارى، قناعت و بردبارى و زهد و تقواى آنان در اين صحنه‌ها جلوه مى‌کرد.
اصل چهارم.
غيب بر دو گونه است: نوعى که مخصوص خداوند است و نوعى که به انبيا و فرشتگان و امامان معصوم داده مى‌شود. چنانکه امام صادق عليه السلام فرمود: «ان لله عز و جل علمين: علما عنده لم يطلع عليه احدا من خلقه و علما نبذه الى ملائکته و رسله فما نبذه الى ملائکته و رسله فقد انتهى الينا» «2»
بنابراين مراد از آياتى که مى‌گويند: علم غيب مخصوص خداست، نوع اول آن و آياتى که مى‌گويند: علم غيب را ديگران مى‌دانند، نوع دوم است. در دعا نيز مى‌خوانيم: خدايا به حق
«1». آل عمران، 179.
«2». کافى، ج 1، ص 255.
جلد 10 - صفحه 261
آن علمى که مخصوص خودت است سوگند. «وبحقّ علمک الذى استأثرت به لنفسک»
اصل پنجم.
دست خداوند در تغيير امور عالم و به تعبير قرآن، محو و اثبات امور باز است و لذا اولياى خدا نمى‌توانند نسبت به آينده، علم قطعى داشته باشند. چنانکه امام سجّاد عليه السلام مى‌فرمايد: که اگر يک آيه در قرآن نبود، تمام مسائل تا روز قيامت را به شما خبر مى‌دادم، پرسيدند: کدام آيه؟ حضرت فرمود: «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْکِتابِ» «1» خداوند هر چه را بخواهد محو مى‌کند و هر چه را بخواهد ثابت نگه مى‌دارد و ام الکتاب تنها نزد اوست. «2»
اصل ششم.
گاهى کمال در دانستن غيب است و گاهى در ندانستن آن. مثلًا شبى که حضرت على عليه السلام به جاى پيامبر در بستر خوابيد، کمال او در اين بود که نداند دشمنان او را خواهند کشت يا نه؟ زيرا اگر مى‌دانست که او را نمى‌کشند و به جاى او مى‌خوابيد خيلى مهم نبود.
پيشوايان دينى خود فرموده‌اند: گاهى پرده کنار مى‌رود و امورى را مى‌دانيم و گاهى بسته مى‌شود و نمى‌توانيم که بدانيم. «يبسط لنا فنعلم و يقبض عنا فلا نعلم» «3» آرى قبض و بسط علم غيب به دست خداست. چنانکه در قرآن به پيامبرش خطاب مى‌کند: «لا تَعْلَمُهُمْ» «4» تو منافقان مدينه را نمى‌شناسى و در پاسخ کسانى که از زمان قيامت سؤال مى‌کنند مى‌فرمايد: «قُلْ إِنْ أَدْرِي» «5» بگو: نمى‌دانم.