تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَ لکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لکِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (253)
«1» مدرک پيشين، صفحه 247، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 450
تِلْکَ الرُّسُلُ: آن جماعت پيغمبران که قصص ايشان مذکور شد، فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ: برترى داديم بعضى را بر بعض ديگر به مزيت اختصاص فضايل، اگرچه در نبوت مساوى يکديگرند. مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ: بعضى از ايشان کسانيند که تکلم فرمود خداى تعالى با آنها به خلق کلام مانند حضرت موسى عليه السّلام در کوه طور، و حضرت پيغمبر ما در شب معراج. وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ: و بلند فرموديم رتبه بعضى را به درجات بلند.
مفسرين را چند قول است: 1- مراد انبياى اولو العزم هستند. 2- حضرت ابراهيم عليه السّلام است. 3- به اتفاق اکثر حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلم است که مخصوص شد به دعوت عامه و نبوت خاصه و حجج متکاثره و معجزات ظاهره و آيات بينه و فضائل علميه و ملکات فاضله و نعم ما قيل:
«لکلّ نبىّ فى الانام فضيلة
و جملتها مجموعة فى محمّد
فاق النّبيّين فى خلق و فى خلق
و لم يدانوا به فى علم و لا کرم»
وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ: و عطا فرموديم حضرت عيسى پسر مريم عليه السلام را معجزه‌هاى روشن و هويدا مثل خوب نمودن مرض خوره و پيسى و زنده نمودن مردگان.
تخصيص ذکر آنحضرت به جهت افراط نصارى بود در غلو نسبت به او و تفريط يهود در تحقير او. وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ: و مؤيد ساختيم او را به روح القدس که جبرئيل باشد، وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ: اختلاف و اقتتال ننمودى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 451
آنان که بعد از انبياى عظام بودند، مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ: و اگر خدا خواستى هدايت مردم را به اجبار و اکراه، مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ: بعد از آمدن ايشان را نشانه‌هاى روشن بر نبوت پيغمبر، يعنى اگر مشيت و اراده خداى تعالى به جبر و قهر بودى، منع اختلاف و اقتتال ايشان نمودى؛ و اگر چنين کردى، اختيار مرتفع و تکليف ساقط شدى، و اين منافى حکمت و مصلحت است، پس ايشان را مختار گردانيد. وَ لکِنِ اخْتَلَفُوا: و لکن اختلاف کردند، فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ: پس بعضى ايشان کسى است که به حسن اختيار ايمان آورده و بر دين اسلام ثابت و مستقيم بماند و ملازمت شريعت پيغمبر را نمود به علم و عمل. وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ: و بعضى ايشان کسى است که به سوء اختيار کافر شد و از دين حق اعراض نمود. اين تعريض است به يهود و نصارى که بعد از حضرت عيسى عليه السلام گمراه شدند از دين حق، وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا: و اگر خواستى خداى تعالى، ايشان را ملجاء و مضطر ساختى به ايمان و اختلاف ننمودى.
نکته: مخالفت را به لفظ اقتتال فرموده ذکر مسبب و اراده سبب است، زيرا وقوع قتال به سبب اختلاف مى‌باشد، و تکرار آن به جهت تأکيد است بر آنکه خداوند ايمان را از بندگان به اختيار خواسته نه به اجبار و اکراه، يعنى بندگان در قبول ايمان مختارند، زيرا جبر در ايمان نقض غرض و منافى يا تکليف خواهد بود.
وَ لکِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ: و لکن خداى تعالى بجا آورد آنچه را خواهد و اراده کند از مقتضيات حکمت که آن ارسال رسل و انزال کتب و ارائه طريق و ارشاد و هدايت و ايمان، تا مبين شود کفر از ايمان و حق از باطل و مميز گردند کافر از مؤمن و محق از مبطل، و ترتب ثواب و عقاب بالاستحقاق باشد.