تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَ رَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ وَ آتَيْنا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّناتِ وَ أَيَّدْناهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَ لکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَ مِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَ لکِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ ما يُرِيدُ (253)
ترجمه
اين پيغمبران را فضيلت داديم برخى از ايشانرا بر برخى از ايشان کسى است که سخن گفت با او خدا و بلند فرمود بعضى از ايشان را درجاتى و داديم عيسى پسر مريم را معجزات و تأييد نموديم او را بروح القدس و اگر مى‌خواست خداوند کارزار نمى‌کردند آنانکه بودند پس از ايشان بعد از آنکه آمد ايشانرا معجزات ولى اختلاف کردند پس بعضى از ايشان کسانى هستند که گرويدند و بعضى از ايشان کسانى هستند که کافر شدند و اگر خواسته بود خدا کارزار نمى‌کردند ولى خدا مى‌کند آنچه ميخواهد..
تفسير
اشاره است به پيغمبران نامبرده در اين سوره که فضيلت داده است خداوند بعضى از ايشان را بر بعضى بسبب اختصاص بمنقبت و شرفى که در غير او نبوده از آن جمله پيغمبرانى هستند که خداوند بدون سفير و واسطه با آنها تکلم فرموده مانند حضرت موسى (ع) در آنشب که در طور سينا صداى فاخلع نعليک شنيد و پيغمبر ما محمد (ص) در شب معراج در وقتى که بمقام قاب قوسين او ادنى رسيد و حبيب آن
جلد 1 صفحه 320
مکالمات محبت آميز را از محبوب شنيد که از آن در قرآن بما اوحى تعبير شده است ميان آفتاب و ماه و ستارگان تفاوت بسيار است و ميان ماه ما با ماه گردون تفاوت از زمين تا آسمان است و بعضى از ايشانرا بمراتب و وجوه بسيارى فضيلت داد بر همگنان مانند پيغمبر خاتم (ص) که متجاوز از هزار معجزه بدست مبارک او ظاهر ساخت و مبعوث بر جن و انس فرمود و تخصيص داد او را بمعجزه باقيه تا روز قيامت که قرآن است حقير عرض مى‌کنم و بالاتر از همه آنکه حلقه رسالت بخاتم وجود مبارکش مهر شد
شاها بجهان در نبوت بستى
و از معجزه جان دشمنان را خستى
تنها نه مه دو هفته کردى بدو نيم
مردانه مصاف بدر را بشکستى
در عيون از آنحضرت صلى اللّه عليه و آله نقل نموده که فرمود خداوند خلق نفرموده است خلقى را افضل از من و نه گرامى‌تر از من نزد خداوند امير المؤمنين (ع) عرض کرد يا رسول اللّه آيا تو افضلى يا جبرئيل امين فرمود خداوند تعالى برترى داد انبياء مرسلين را بر ملائکه مقربين و برترى داد مرا بر تمامى انبياء مرسلين و فضيلت بعد از من از براى تو است يا على و از براى ائمه بعد از تو و همانا ملائکه خدمتگذاران ما و دوستان ما مى‌باشند و جارى فرمود بدست عيسى بن مريم معجزات را مانند زنده نمودن مردگان و شفاى کور مادرزاد و مرض پيسى و زنده نمودن مرغ ساخته شده از گل بواسطه دميدن و تأييد فرمود او را بوجود روح القدس که بر حسب تفسير امام (ع) مراد جبرئيل است و قبلا ذکر شد و اينکه حضرت عيسى (ع) مخصوص بذکر شده از ميان انبياء براى قرب عهد و عظمت امر و انکار يهود بود فضل آنحضرت را و اگر ميخواست خداوند اختلاف نمينمودند و جنگ نمى‌کردند مردم با يکديگر بعد از پيغمبران پس از آن که معجزات باهرات بدست ايشان جارى و حق واضح شده بود ولى خداوند بملاحظه مصالح و حکمى نخواسته بود رفع اختلاف را لذا اختلاف کردند پس بعضى از آنها بايمان خود ثابت ماندند و بعضى کافر شدند و با يکديگر جنگ کردند و اگر خواسته بود خدا جنگ نمى کردند ولى خدا بجا ميآورد آنچه را اراده فرموده باشد از حفظ و خذلان بمقتضاى فضل و عدل و از صلح و جنگ و تمام اين امور با آنکه بخواست خداوند واقع مى شود باختياريکه خداوند بخلق عنايت فرموده است واقع ميشود پس باختيار آنها
جلد 1 صفحه 321
ميشود و جبر نيست و تفويض هم نيست بلکه امرى است ميان اين دو امر و چنانچه سابقا اشاره نمودم حقير عازم بودم در مقام مناسبى اين مسئله را عنوان نمايم شايد بفضل الهى تا درجه حل شود چنانچه برايم حل فرمودند لذا در اينجا ناچارم بعضى از حقائق را بعرض برسانم و اللّه العاصم.
تحقيق رشيق بدانکه هر فعل از هر مخلوق که صادر شود همانطور که استناد بفاعل يعنى مباشر دارد استناد بخالق آن فاعل نيز دارد بلکه استناد بخالق اقوى است چون او سابق در عليت و فاعليت است و اين معنى در صورتى که خالق منفک از مخلوق نباشد بلکه با او و محيط باو باشد و قوام وجود و کمال هستى او باشد و مخلوق از خود چيزى نداشته باشد اظهر و اتم و اقوى است بلى اگر فعل داراى نقص و ضعف و شرى باشد که مبدء اول از آن امور مبرى باشد ولى مخلوق داراى آن امور باشد از لحاظ امکان و فقر و حدود و لوازم آن اسناد آن نقص و ضعف و شر را بمبدء نميتوان داد بلکه اسناد فعل باعتبار اين جهات بمخلوق انسب و اليق است مثلا اگر شعاع خورشيد از روزنه بر شما تابش کند و مورد استفاده شما شود همان طور که جائز است بگوئيد از شعاع و نور آفتاب مستفيد شديم بهتر از آن آنستکه بگوئيد از خورشيد بهره‌مند شديم ولى اگر استفاده شما کم باشد ميگوئيد از شعاعى بيش از اين نميشود مستفيد شد و همانطور که ميگوئيد چشمم چيزيرا ديد يا گوشم شنيد بهتر و مناسب‌تر از اين تعبير آنستکه بگوئيد ديدم و شنيدم ولى اگر بواسطه ضعف و مرض درست نتوانيد به بينيد و بشنويد اگر آن ضعف و مرض در نفس باشد و به تبع چشم و گوش ضعيف شده باشد خوب است بگوئيد درست نميبينم و نمى‌شنوم و اگر در باصره و سامعه باشد مناسب است گفته شود چشمم نمى‌بيند و گوشم نمى‌شنود و همچنين نجار اگر بواسطه ضعف مزاج نتواند کار کند بايد بگويد من نميتوانم کار کنم و اگر براى کندى تيشه باشد بايد بگويد تيشه کارى نيست نميتواند بتراشد درست در مطلب و مثال‌ها دقت نمائيد و متوجه نسبت خالق بخلق شويد بهترين امثله مثل نفس و روح خودتان است با قواء و آلات موجوده در بدن لذا گفته‌اند خودشناسى راه خداشناسى است و من عرف نفسه فقد عرف ربه بنا بر اين چون ما از خود چيزى نداريم و سراسر هستى ما از روح و بدن و قواء ظاهريه و
جلد 1 صفحه 322
باطنيه از حق بما افاضه شده است هر چه از ما صادر شود همانطور که صحيح است بما اسناد داده شود صحيح است بحق مسند شود ولى اگر خير و صلاح باشد چون مبدء خير و صلاح او است اسناد باو اتم و اقوى است و اگر شر و فساد باشد چون ناشى از نقص و ضعف و حدود امکانيه است مناسب با ما است و چون خداوند ميتواند کمک کند و دستگيرى نمايد و منصرف سازد ما را از شر و فساد صحيح است گفته شود اگر خداوند ميخواست نميگذارد ما مرتکب اين امور شويم ولى بسا مى شود که مصلحت در کمک و دستگيرى نيست و خداوند بنده را بخود واميگذارد و او مرتکب امورى ميشود که رضاى خداوند در آن نيست و بسا ميشود که کمک و دستگيرى ميفرمايد و توفيق ميدهد و ما اقدام بامورى مينمائيم که اگر کمک الهى نبود نميتوانستيم آن امور را انجام بدهيم و البته قابليت محل شرط است در افاضه و امساک پس بيک اعتبار ميتوان گفت سيئات از قبل نفوس و حسنات از قبل حق است و باعتبار ديگر ميتوان گفت هر چه هست از حق است و لا مؤثر فى الوجود الا اللّه اين نکته هم ناگفته نماند که گاهى ميشود که صلاح در آنستکه مخلوق بسعى و عمل و اختيار خود بمقامى برسند و باستحقاق نعيم جاودان را چون جسم جانان در آغوش جان گيرند و خلقت انسان براى اين مطلوب است بخلاف ملائکه و حيوانات اگرچه ملائکه هم وظائفى دارند که بايد بآنها قيام نمايند و حيوانات هم على التحقيق بمقدار شعورشان مسئولند جرم گاوى که شاخ ميزند براى اين است ولى ميدان جنگ عقل و شهوت نفس انسان بيچاره است که يا بايد غالب شود و از ملک اشرف گردد يا مغلوب و از حيوان کمتر
آسمان بار امانت نتوانست کشيد
قرعه فال بنام من ديوانه زدند
مثلا بسا ميشود مصلحت نيست شما با اولاد خودتان در نيل بمقصود کمک کنيد چون وقتى او ورزيده و کامل ميشود که بسعى و عمل و زحمت خود بمقامى برسد و پس از وصول بمقام از روى استحقاق البته لذت و سعادت آن قابل مقايسه نيست با آنکه مقامى از باب تفضل بدون استحقاق باو برسد لذا خداوند امورات را باراده و اختيار ما مقدر فرموده است و مجبور نفرموده است بر امرى ولى مفوض بما هم ننموده زيرا اراده و اختيار و قوه و وجود و سراسر هستى ما معلول اراده و اختيار و حول و قوه و هستى او است بطوريکه اگر آنى افاضه از او نشود اثرى از ما باقى نخواهد ماند پس در عين آنکه
جلد 1 صفحه 323
اختيار با ما است اختيار با او است و با ما نيست و امورات در عين آنکه در تحت اختيار ما است در تحت اختيار او است و تحت اختيار ما نيست پس نه جبر است و نه اختيار بلکه اختيارى است در عين اجبار و اجبارى است در عين اختيار اختيارى است که روح آن اجبار است و اجبارى است که قالب آن اختيار است آنچه خير و صلاح است مناسب با روح است و آنچه شر و فساد است ملايم با قالب
آنچه هست از قامت ناساز بى‌اندام ما است
ورنه تشريف تو بر بالاى کس کوتاه نيست
مانند آب ملايم است که نه سرد است و نه گرم پس نه جبر است و نه تفويض بلکه امرى بين امرين است در اين مقام باز اختيار قلم از دست رفت يا بقول بعضى از بزرگان قلم اينجا رسيد و سر بشکست بهتر آن که چون از خوض در اين مسائل براى نفوس ضعيفه نهى شده است سخن را کوتاه نموده به بقيه توضيحات آيه شريفه بپردازم.
مصلحت نيست که از پرده برون افتد راز
ورنه در محفل رندان خبرى نيست که نيست
در کافى از امام باقر (ع) روايت نموده است که باين آيه استدلال ميشود بر آن که اصحاب پيغمبر ما (ص) اختلاف نمودند بعد از آن حضرت پس بعضى بايمان خود ثابت ماندند و بعضى مرتد و کافر شدند حقير عرض مى‌کنم اين مطلب هم از آيات قرآنيه استفاده ميشود که هميشه اکثريت با فساق و فجار و کفار بوده و اهل حق و حقيقت و ايمان واقعى در اقليت بودند لذا پس از چند مرتبه امتحان و غربال شدن جز اندکى باقى نميماندند و عياشى نقل نموده است که در روز جنگ جمل از امير المؤمنين (ع) پرسيدند که اين قوم تکبير ميگويند ما هم تکبير ميگوئيم اينها تهليل مينمايند ما هم تهليل مينمائيم اينها نماز ميخوانند ما هم نماز ميخوانيم پس چرا ما با اينها جنگ کنيم آن حضرت اين آيه را تلاوت فرمود پس از آن فرمود ما آنانيم که بعد از انبيا هستند و ما کسانى هستيم که ثابت ماندند بايمان و اينها آنانند که کافر شدند و در روايتى که از امالى شيخ نقل شده وارد است که امام در جواب از اين اعتراض بعد از تلاوت آيه شريفه فرمود چون اختلاف شد ما اولى هستيم بخدا و پيغمبر (ص) و کتاب و حق پس ما آنانيم که ثابت مانديم بايمان و اينها آنانند که کافر شدند و خدا خواسته است جنگ با آنها را باراده و مشيت خود حقير عرض ميکنم البته پر واضح است که ميزان حق و باطل و صراط مستقيم و کشتى نجات باتفاق عامه
جلد 1 صفحه 324
و خاصه و نصوص متواتره امير المؤمنين و اهل بيت اطهارند.