به مناسبت وجود کلمه‌ى «کرسى» در آيه، رسول اکرم صلى الله عليه و آله اين آيه را «آيةالکرسى» ناميد.
در روايات شيعه و سنى آمده است که اين آيه به منزله‌ى قلّه قرآن است و بزرگترين مقام را در ميان آيات دارد. «1» همچنين نسبت به تلاوت اين آيه سفارش بسيار شده است، از على عليه السلام نقل کرده‌اند که فرمود: بعد از شنيدن فضيلت اين آيه، شبى بر من نگذشت، مگر آنکه آيةالکرسى را خوانده باشم. «2»
در اين آيه، شانزده مرتبه نام خداوند و صفات او مطرح شده است. به همين سبب آيةالکرسى را شعار و پيام توحيد دانسته‌اند. هر چند در قرآن بارها شعار توحيد با بيانات
«1». تفسير روح المعانى، ج 3، ص 10 و تفسير الميزان، ج 2، ص 354.
«2». تفسير نمونه، ج 2، ص 191؛ الميزان، ج 2، ص 355.
جلد 1 - صفحه 399
گوناگون مطرح شده است، مانند: «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» «1»، «لا إِلهَ إِلَّا هُوَ» «2»، «لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ» «3»، «لا إِلهَ إِلَّا أَنَا» «4»، ولى در هيچ کدام آنها مثل آيةالکرسى در کنار شعار توحيد، صفات خداوند مطرح نشده است.
صفات خداوند دو گونه‌اند، برخى صفات، عين ذات او هستند و قابل تجزيه از ذات الهى نمى‌باشند. مانند: علم، قدرت و حيات. امّا برخى صفات که آنها را صفات فعل مى‌نامند، مربوط به فعل خداوند است، مثل خلق کردن و عفو نمودن. منشأ اينگونه صفات، اراده الهى است که اگر بخواهد خلق مى‌کند، ولى درباره‌ى صفات ذات اين را نمى‌توان گفت که اگر خداوند بخواهد مى‌داند و اگر نخواهد نمى‌داند. اگر بخواهيم صفات ذات را تشبيه کنيم، بايد بگوئيم عالم و قادر بودن براى خداوند، نظير مخلوق بودن براى انسان است. هرگز صفت مخلوق بودن از انسان جدا نمى‌شود، همانگونه که هرگز صفت علم از خداوند جدا نمى‌شود.
کلمه «اله» درباره هر معبودى بکار مى‌رود، خواه حقّ و يا باطل، «أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ» «5» ولى کلمه «اللّه» نام ذات مقدّس الهى است. معبودانِ غير از خدا، از آفريدن مگسى عاجزند؛ «لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً» «6» و آنان که به پرستش غير خدا مى‌پردازند، از بلنداى توحيد به دره‌هاى خوفناک سقوط مى‌کنند. «وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ» «7»
«لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» اوّلين صفحه شناسنامه‌ى هر مسلمان است. اوّلين شعار و دعوت پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله نيز با همين جمله بود: «قولوا لا اله الا الله تفلحوا» «8» همچنان که فرمود: «من قال لا اله الا الله مخلصا دخل الجنة و اخلاصه بها ان تحجزه لا اله الاالله عما حرم الله» هرکس خالصانه شعار توحيد سر دهد، وارد بهشت مى‌شود و نشان اخلاص او آن است که گفتن «لا اله الا الله» وى را از حرامهاى الهى دور سازد. «9»
«1». صافات، 35.
«2». بقره، 163.
«3». انبياء، 87.
«4». نحل، 2.
«5». فرقان، 43.
«6». حج، 73.
«7». حج، 31.
«8». کنزالعمّال، ح 35541.
«9». ثواب الاعمال، ص 20.
جلد 1 - صفحه 400
امام صادق عليه السلام فرمودند: «قول لااله الّااللّه ثمن الجنة» «1» گفتن «لااله الّا اللّه» بهاى بهشت است. همچنان که امام رضا عليه السلام در حديث قدسى نقل کرده‌اند: «کلمة لااله‌الّااللّه حصنى» «2» کلمه‌ى توحيد، دژ مستحکم الهى است.
آرى، توحيد، مايه‌ى نجات و رستگارى انسان است. البتّه همانگونه که مى‌گويند هرکس به دانشگاه يا حوزه علميه قدم گذاشت، دانشمند شد. يعنى به شرط اينکه تمام دروس لازم را بخواند. گفتن «لااله الّا اللّه» نجات دهنده است، امّا با داشتن شرايطش که در جاى خود بدان اشاره خواهد شد.
اعتقاد به توحيد، همه‌ى قدرت‌ها و جاذبه‌ها را در چشم انسان کوچک و حقير مى‌کند.
نمونه‌اى از آثار تربيتى توحيد همين است که مسلمانان در برابر پادشاهان و صاحبان قدرت سجده نمى‌کردند. در دربار نجاشى پادشاه حبشه، پناهندگان مسلمان گفتند: «لا نسجد الا لله» ما به غير خدا سجده نمى‌کنيم. «3» دحيه کلبى يکى ديگر از مسلمانان در کاخ قيصر روم، سجده نکرد و در جواب کاخ نشينان گفت: «لا اسجد لغير الله» من براى غير خداوند سجده نمى‌کنم. «4»
آرى، توحيد انسان را تا آنجا بالا مى‌برد که حتّى بهشت و دوزخ نيز براى او مطرح نمى‌شود.
امامان معصوم عليهم السلام نيز براى تربيت چنين انسان‌هايى تلاش مى‌کردند. على عليه السلام فرمودند:
«لاتکن عبد غيرک و قد جعلک اللّه حراً» «5»، بنده ديگرى مباش که خداوند تو را آزاد آفريده است. لازم است مسلمانان هر روز و در هر جا با صداى بلند، اذان بگويند وفرياد آزادى از بندگى خدايان دروغين و طاغوت‌ها را سر دهند. و گوش نوزادان خود را قبل از هر صدايى، با طنين توحيد «لا اله الّا اللّه» آشنا سازند.
«هُوَ الْحَيُّ»
در فراز هفتادم دعاى جوشن کبير، حىّ بودن خداوند را اينگونه مطرح مى‌کند:
«1». بحار، ج 93، ص 196.
«2». بحار، ج 3، ص 7.
«3». سيره‌ى حلبى، ج 1، ص 387.
«4». سيره‌حلبى، ج 3، ص 272.
«5». نهج البلاغه، نامه‌ى 31.
جلد 1 - صفحه 401
«يا حيا قبل کل حى، يا حيا بعد کل حى، يا حى الذى ليس کمثله حى، يا حى الذى لا يشارکه حى، يا حى الذى لا يحتاج الى حى، يا حى الذى يميت کل حى، يا حى الذى يرزق کل حى، يا حيا لم يرث الحياة من حى، يا حى الذى يحيى الموتى، يا حى يا قيوم»
آرى، خداوند زنده است، قبل از هر زنده‌اى و بعد از هر زنده‌اى. در زنده بودن، وى را نظير و شريکى نيست و براى زنده ماندن، نيازمند ديگرى نيست. او زندگان را مى‌ميراند و به همه زنده‌ها روزى مى‌بخشد. او زندگى را از زنده‌اى ديگر به ارث نبرده، بلکه به مردگان نيز زندگى مى‌بخشد. او زنده و پا برجاست.
معناى حيات درباره ذات پروردگار با ديگران فرق مى‌کند و مانند ساير صفات الهى، از ذات او جدايى ناپذير است و در آن فنا راه ندارد؛ «وَ تَوَکَّلْ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي لا يَمُوتُ» «1» او در حيات خويش نيازمند تغذيه، توليد مثل، جذب و دفع، که لازمه حيات موجوداتى همچون انسان و حيوان وگياه است، نيست. «يا حى الذى ليس کمثله حى»
«القيوم»
«قَيّوم» از ريشه‌ى «قيام»، به کسى گفته مى‌شود که روى پاى خود ايستاده و ديگران به او وابسته هستند. «2» کلمه‌ى «قيّوم» سه مرتبه در قرآن آمده است و در هر سه مورد در کنار کلمه «حَىّ» قرار دارد.
قيام او از خود اوست، ولى قيام ساير موجودات به وجود اوست. و مراد از قيّوميّت پروردگار، تسلّط و حفاظت و تدبير کامل او نسبت به مخلوقات است. قيام او دائمى و همه جانبه است، مى‌آفريند، روزى مى‌دهد، هدايت مى‌کند و مى‌ميراند و لحظه‌اى غافل نيست.
هر موجود زنده‌اى براى ادامه‌ى حيات، نيازمند منبع فيض است. همچون لامپى که براى ادامه‌ى روشنى، نياز به اتصّال برق دارد. تمام موجودات براى زنده شدن بايد از «حىّ» تغذيه شوند و براى ادامه‌ى زندگى بايد از «قيّوم» مايه بگيرند.
امام على عليه السلام مى‌فرمايد: «کلّ شى‌ء خاضع له و کلّ شى‌ء قائم به» هر چيزى تسليم او و هر چيزى وابسته به اوست. «3» نقل کرده‌اند که در جنگ بدر رسول خدا صلى الله عليه و آله مکّرر در سجده
«1». فرقان، 58.
«2». مفردات راغب.
«3». نهج‌البلاغه، خطبه 108.
جلد 1 - صفحه 402
مى‌گفتند: «يا حى يا قيوم» «1»
«لا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَ لا نَوْمٌ»
امام صادق عليه السلام فرموده‌اند: «ما من حىّ الّا و هو ينام خلا اللّه وحده» هيچ زنده‌اى نيست مگر اينکه مى‌خوابد، تنها خداوند از خواب بدور است. «2»
خداوند حىّ است و نيازمند خواب و چُرت نيست. «3» خواب، زنده‌ها را از خود منقطع مى‌کند تا چه رسد به ديگران، ولى خداوند خواب ندارد و همواره بر همه چيز قيّوميّت دارد.
«لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ»
مالک حقيقى همه چيز اوست و مالکيّت انسان در واقع عاريتى بيش نيست. مالکيّت انسان، چند روزه و با شرايط محدودى است که از طرف مالک حقيقى يعنى خداوند تعيين مى‌شود. حال که همه مملوک او هستند، پس چرا مملوکى مملوک ديگر را بپرستد؟ ديگران نيز بندگانى همچون ما هستند؛ «عِبادٌ أَمْثالُکُمْ» «4» طبيعت، ملک خداست و قوانين حاکم بر آن محکوم خداوندند. اى کاش انسان‌ها هم از مِلک او و هم از مُلک او بهتر استفاده مى‌کردند. اگر همه چيز از خدا و براى خداست، ديگر بخل و حرص چرا؟ آيا خداى خالق، ما را رها کرده است؟ «أَ يَحْسَبُ الْإِنْسانُ أَنْ يُتْرَکَ سُدىً» «5»
امام کاظم عليه السلام از در خانه‌ى شخصى بنام «بُشر» مى‌گذشت، متوّجه سر و صدا و آواز لهو ولعبى شدند که از خانه بلند بود. از کنيزى که از آن خانه بيرون آمده بود پرسيدند صاحبخانه کيست؟ آيا بنده است؟! جواب داد: نه آقا، بنده نيست آزاد است. امام فرمود: اگر بنده بود اين همه نافرمانى نمى‌کرد. کنيز سخن امام را وقتى وارد منزل شد به صاحبخانه باز گفت. او تکانى خورد و توبه کرد. «6» از امام صادق عليه السلام نقل شده است که فرمود: اوّلين درجه تقوا و بندگى خدا آن است که انسان
«1». روح‌البيان، ج 1، ص 400.
«2». بحار، ج 59، ص 185.
«3». چون در طبع انسان، ابتدا حالت رِخوت و چُرت پيدا مى‌شود، سپس خواب مى‌آيد، قرآن هم کلمه‌ى «سِنَةٌ» را مقدّم بر «نَوْمٌ» بکار برده‌است.
«4». اعراف، 194.
«5». قيامت، 36.
«6». تتمة المنتهى، ص 329.
جلد 1 - صفحه 403
خودش را مالک نداند. «1»
«مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ»
مشرکان، خداوند را قبول داشتند؛ «لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ» «2» ولى بت‌ها را شفيع مى‌دانستند: «وَ يَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا» «3» آيةالکرسى، اين پناهگاه موهوم را در هم مى‌کوبد و مى‌گويد: کيست که بدون اجازه‌ى او بتواند شفاعت کند؟
نه تنها هستى براى اوست، کارآيى هستى نيز با اذن اوست. با خيال و توهم شما، مخلوقى شفيع ديگرى نمى‌شود. شفاعت با اذن خداوند محقق مى‌شود. اگر از کسى عملى سر مى‌زند، با اذن و اراده خداوند بوده و قيّوم بودن او خدشه بردار نيست تا بتوان در گوشه‌اى دور از خواست او کارى صورت داد.
شفاعت آن است که يک موجود قوى به موجود ضعيف يارى برساند. مثلًا در نظام آفرينش، نور، آب، هوا و زمين، دانه‌ى گياه را يارى مى‌کنند تا به مرحله درخت برسد. در نظام کيفر و پاداش نيز، اولياى خدا گنهکارى را يارى مى‌رسانند تا نجات يابد. «4» ولى هرگز اين امدادها نشانه‌ى ضعف خداوند و يا تأثيرپذيرى او نيست. زيرا خود اوست که مقام شفاعت و اجازه آن را به اولياى خود مى‌دهد. و اوست که نظام آفرينش را به نوعى آفريده که وقتى دانه در مسير رستن قرار گرفت، با نور و هوا و خاک رشد مى‌کند.
به هر حال عوامل مادّى و کمک‌هايى که انسان از مخلوقات مى‌گيرد، در پرتو اذن اوست و در چهار چوب قوانينى است که او حاکم کرده است. به همين دليل افرادى از شفاعت شدن محرومند؛ «فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ» «5» چنانکه نور، حرارت، آب و خاک، دانه‌اى را رشد مى‌دهند که قابليّت رشد داشته باشد. حساب شفاعت از حساب پارتى‌بازى و توصيه‌هاى بى‌دليل دنيوى در جوامع فاسد، جدا است. شفاعت، براى جلوگيرى از يأس و نااميدى و ايجاد پيوند مردم با اولياى خداست. شفاعت، پاداشى است که خداوند به اولياى خود مى‌دهد
«1». بحار، ج 1، ص 225.
«2». لقمان، 25.
«3». يونس، 18.
«4». امام صادق عليه السلام فرمودند: «نحن الشافعون» ما هستيم آنهايى که اذن شفاعت دارند. تفسيرنورالثقلين، ج 1، ص 258.
«5». مدّثر، 48.
جلد 1 - صفحه 404
و بهره‌گيرى از آن در روز قيامت، تجسّمى از بهره‌گيرى انسان، از نورِ علم و هدايت انبيا و اوليا در دنياست.
شفاعت کننده، قدرت مستقلى در برابر قدرت خداوند ندارد، بلکه پرتوى از اوست ومقام شفاعت مخصوص کسانى است که او بخواهد. لذا نبايد بت پرستان با شعار؛ «هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا» «1» خيال کنند که بهره‌مند از شفاعت خواهند شد.
يادآورى اين نکته لازم است که عبادت غير خداوند شرک است، ولى دعوت و خواندن غير خدا، همه جا شرک نيست. جملات: «يدعوک» «2»، «يدعوکم» «3»، «يدعون» «4»، «ندع» «5» و «دُعاءَ الرَّسُولِ» «6» که در قرآن آمده است، هيچ يک با شرک ربطى ندارد.
لکن هر دعوتى ارزشمند نيست، بيمار اگر پزشک را صدا زند، حقّ است و اگر فالگير را صدا زند باطل است.
«يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ»
خداوند همه‌ى واقعيّات را مى‌داند و شفاعت نزد پروردگار، تلاش براى اثبات بى‌گناهى شخصى نيست، بلکه شفاعت، تلاش براى نجات و عفو است. آگاهى خدا بايد موجب شود که اندکى انسان حيا کند، او از درون سينه‌ها خبر دارد و از رازهاى پنهانى و آشکار با خبر است، از درون رحم مادران خبر دارد که نوزاد پسر است يا دختر. علم روز قيامت و اندازه هر چيزى را مى‌داند. «7» در حالى که علم ما انسان‌ها محدود است. ما صدا را تا حدّى مى‌شنويم، ديدنى‌ها را تا حدودى مى‌بينيم، اسرار را نمى‌دانيم، مگر آن قسمتى را که خداوند اراده کند و اجازه دهد.
«1». يونس، 18.
«2». قصص، 25.
«3». آل‌عمران، 153.
«4». آل‌عمران، 104.
«5». آل‌عمران، 61.
«6». نور، 63.
«7». «يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَ ما يَخْرُجُ مِنْها وَ ما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ» سبأ، 2.
«إِنْ تُخْفُوا ما فِي صُدُورِکُمْ أَوْ تُبْدُوهُ يَعْلَمْهُ اللَّهُ» آل‌عمران، 29.
«وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ» انعام، 59.؛ «يَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفى» طه، 7.
«إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ» هود، 5.؛ «يَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْيُنِ وَ ما تُخْفِي الصُّدُورُ» غافر، 19.
جلد 1 - صفحه 405
«وَسِعَ کُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ لا يَؤُدُهُ حِفْظُهُما وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ»
در روايتى از امام صادق عليه السلام آمده است: مراد از «عرش»، علومى از خداوند است که انبيا و رسل را به آنها آگاه کرده است «1» ولى «کرسى»، علومى هستند که آنها را هيچ کس نمى‌داند. «2»
برخى «کرسى» را کنايه از قدرت و حکومت خدا مى‌دانند که آسمان‌ها و زمين را در برگرفته است. با آنکه جهان بس وسيع است و زمين نسبت به آن همچون حلقه انگشترى در بيابان، ولى با همه اينها حفظ و نگهدارى آنها براى خداوند سنگين نيست. آية الکرسى به مردم مى‌فهماند که خداوند نه تنها مالکِ عالَم و عالِم به تمام مملوک‌هاى خود است، بلکه سراسر هستى با همه‌ى مخلوقاتش، تحت سلطه و قدرت اوست. «3» و مردم قدرت نامحدود خالق را با قدرت مخلوق مقايسه نکنند. زيرا خستگى، از عوارض ماده است، امّا توانايى خداوند عين ذات اوست. «إِنَّ رَبَّکَ هُوَ الْقَوِيُّ الْعَزِيزُ» «4» على عليه السلام مى‌فرمايد: خداوند را، نه گذشت زمان پير و فرسوده مى‌کند و نه خود دگرگون گشته و تغيير مى‌يابد. «5»
آرى، توجّه به قدرت نامحدود خداوند، در روح مؤمن آرامش ايجاد مى‌کند و مؤمن با آن خويشتن را در مصونيّت و امان مى‌يابد.
هر يک از صفات خدا: قَيّوم، حَىّ، عليم، قَدير و عظيم، نقش سازنده‌اى در تربيت انسان دارد. زيرا بهترين مکتب آن است که به پيروان خود اميد و عشق بدهد، سرنوشت و آينده آنان را روشن کند و پيروانش نيز بدانند که هر لحظه زير نظر هستند، لغزشهايشان قابل عفو است و حاکم آنان مهربان است.
خلاصه آنکه خدايى سزاوار پرستش است که زنده و پابر جا و نستوه باشد، گرفتار ضعف و خستگى و دچار خواب و چرت نگردد، احدى بدون اراده او قدرت انجام کارى را نداشته باشد. همه چيز را بداند و بر همه چيز احاطه و تسلّط داشته باشد. اين چنين خدايى مى‌تواند
«1». تفسير نورالثقلين، ج 1، ص 259.
«2». تفسير برهان، ج 1، ص 240.
«3». «بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ» بقره، 116. و «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْکُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ» ابراهيم، 19.
«4». هود، 66.
«5». نهج‌البلاغه، خطبه‌ى 228.
جلد 1 - صفحه 406
معبود و محبوب باشد و به چنين خدايى مى‌توان توکّل کرد و عشق ورزيد و به او اميدوار بود. خدايى که قرآن اينگونه معرفى مى‌کند، با خداى انجيل و تورات تحريف شده قابل مقايسه نيست. آن کسانى که در بن‌بست‌هاى تنگ و تاريک نظام مادّى جهان گرفتار شده‌اند، چگونه مى‌انديشند؟ «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِيَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ»