تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ لِيَبْلُوَکُمْ أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ «2»
الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَياةَ: آن خدائى که بيافريد مرگ و زندگانى را، يا تقدير فرمود موت و حيات را. مراد موت آدميان است در دنيا، و زنده کردن ايشان است در عقبى؛ يا موت نطفه، و حيات ايلاج روح است در آن.
بيان: نزد بعض مفسرين، ظاهر آنست که موت کيفيت موجوده است مانند حيات، و بين اين دو تقابل تضاد است. زمخشرى در کشاف گفته: حيات چيزى است که صحيح باشد به وجود او احساس محسوسات، و موت عدم آنست. و معنى خلق موت و حيات، ايجاد اين مصحح و اعدام آنست. بنابراين، بين اين دو تقابل عدم و ملکه باشد. نزد بعضى مراد موت و حيات، در اينجا دنيا و آخرت است، يعنى دنيا و آخرت را بيافريد.
لِيَبْلُوَکُمْ: تا بيازمايد، يعنى با شما معامله آزمايندگان نمايد، تا ظاهر شود در دار تکليف، أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا: کدام از شما نيکوترند از حيث کردار، يعنى اخلاص و صواب آن بيشتر است. مراد از خالص آنست که محض قربت باشد.
و مراد از صواب آنکه بر وفق سنت مطهره باشد، چه اگر خالص غير صواب باشد، مقبول نخواهد شد، همچنين به عکس. 2- معنى آنکه تا آشکار گردد
جلد 13 - صفحه 239
کدام از شما ياد کننده‌ترند مرگ را و ترسکارتر از آن و تدارک نمودن براى آن.
3- در مجمع- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
أَيُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا. يعنى: کدام نيکوتريد از روى عقل و تفکر در فايده خلق موت و حيات و غير آن. بعد از آن فرمود: اتمّکم عقلا و اشدّکم للّه خوفا و احسنکم فيما امر اللّه به و نهى عنه نظرا و ان کانوا اقلّکم تطوّعا: «1» تمام‌تر شما در عقل، سخترين شماست در ترسکارى از حضرت بارى، و نيکوتر شما است از روى نظر و فکر در آنچه خدا امر فرموده به آن و نهى نموده از آن، اگرچه کمتر باشد در طاعات مستحبه. روايتى ديگر: «2» حضرت اين سوره تلاوت و فرمود: تا بيازمايد شما را کدام نيکوتر است به عقل و ورع او بيشتر از محارم خدا، و شتابنده‌تر در اطاعت او است:
وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ: و اوست غالب در انتقام کشيدن از عاصيان، و هيچکس او را عاجز نتوان ساخت. آمرزنده مر کسى را که توبه کند از گناهان، يا بدون توبه به فضل و احسان.