تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ وَ يَقْبِضْنَ ما يُمْسِکُهُنَّ إِلاَّ الرَّحْمنُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ بَصِيرٌ «19»
پس تنبيه فرمايد به قدرت خود به ارسال عذاب:
أَ وَ لَمْ يَرَوْا إِلَى الطَّيْرِ: آيا نمى‌بينند و نگاه نمى‌کنند به سوى مرغان، فَوْقَهُمْ صافَّاتٍ: که بالاى سر ايشان، معلق بر هوا در حالتى که صفها کشيده‌اند، يعنى بالهاى خود را گسترانيده‌اند در هوا نزد طيران، چه هرگاه بالهاى خود پهن کنند، صف قوايم خود نمايند، وَ يَقْبِضْنَ: و فراهم مى‌گيرند بالهاى خود را وقتى که بر پهلوى خود مى‌زنند.
بيان: صف عبارت است از وضع اشياى متواليه بر خط مستقيم، و قبض جمع شى‌ء است از حال بسط. پس طيور نزد طيران، بسط کننده‌اند بالهاى خود را آنا فآنا و تارة بعد تارة قبض بر اوطارى مى‌شود مانند شناور بر روى آب پرندگان در هوا پرواز کنند.
ما يُمْسِکُهُنَ: باز نمى‌دارد ايشان را در هوا برخلاف طبع، يا در حال قبض و بسط بالها از افتادن نگه نمى‌دارد، إِلَّا الرَّحْمنُ: مگر خداى بزرگ بخشاينده که به قدرت کامله خود، هر يک از طيور را شکلى و هيئتى و طبعى خاص داده و اسباب طيران و جولان ايشان را در هوا مهيا ساخته. إِنَّهُ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ بَصِيرٌ:
بدرستى که خداى تعالى به همه چيزها بينا و داناست، به آنکه خلق غرايب نمايد و تدبير عجائب فرمايد. شبهه‌اى نيست در آنکه ذاتى که قادر باشد بر نگهداشتن طيور بر هوا و منع افتادن ايشان، هر آينه بر همه چيز قادر خواهد بود.
جلد 13 - صفحه 249
تبصره: از جمله غرائب خلقت سبحانى، آفرينش طيور است. حضرت صادق عليه السّلام در حديث مفضل فرمايد: تأمل کن در جسم پرندگان و خلقت آنها، زيرا حق تعالى چون مقدر فرموده که در هوا پرواز کنند، جسمش را سبک آفريده، و خلقتش را مندمج و درهم گردانيده. و از چهار پاى حيوانات دو پا، و از پنج انگشت چهار داده، و براى دفع بول و سرگين، يک سوراخ مقرر، و سينه‌اش را باريک و تنگ گردانيده که هوا را به آسانى بشکافد به هيئتى که سينه کشتى را مى‌سازند. و دو بال و دمش را پرهاى دراز محکم که آلت پروازى باشد، و جميع بدنش را لباس پر پوشانده که هوا در ميان آن داخل شود و در هوا بايستد، و طعمه آن دانه و گوشت باشد بدون جائيدن، لذا دندان نداده، و بجاى آن منقار صلب خشکى به او عطا نموده که غذاى خود را به آن برگيرد و از دريدن گوشت نشکند.
و چون دانه را درست و گوشت را خام مى‌خورد، حرارت زيادى در اندرون او قرار داده که طعمه را بدون جائيدن در اندک زمانى حل نمايد، چنانچه مى‌بينى بعضى هسته‌هاى ميوه‌ها در جوف آدمى درست بيرون آيد، و در جوف مرغان، آب شود. و مقرر نموده براى نسل، تخم و جوجه گذارند، زيرا اگر در شکمش بود، سنگين مى‌شد براى پريدن. و باز براى قدرت نمائى خلقت خفاش را بر خلاف پرندگان آفريده که حامله شود و ميزايد و بچه‌اش با خودش باشد. تأمل نما در مرغى که هميشه در هوا پرواز کند، به روى تخم خود مدتى کمى مى‌خوابد تا جوجه درآيد. و پس از بيرون آمدن، باد در دهان جوجه مى‌دمد تا چينه‌دانش گشاده شود براى غذا، و ابتدا دانه را مادر در چينه‌دان خود جمع، و براى بچه برمى‌گرداند، و حال آنکه شعور ندارد. با اين وصف به تدبير حکيم عليم، آثار قدرت سبحانى در او ظاهر گردد که عقول را حيران گرداند.