تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ «6»
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورديد به خدا و رسول، قُوا أَنْفُسَکُمْ:
نگاهداريد نفسهاى خود را به ترک معاصى و پيروى شهوات و صبر در فعل طاعات و عبادات، وَ أَهْلِيکُمْ: و نگاهداريد اهالى خود را از زنان و فرزندان و خادمان به تعليم واجبات و نصايح و تأديبات، ناراً وَقُودُهَا: از آتشى که گيرانه و فروزنده آن، النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ: مردمان کفارند از جن و انس، و سنگ کبريت که زياد کننده حرارت آتش است. نزد بعضى بتان سنگ که کفار مى‌پرستيدند، يا گنجهاى طلا و نقره احبار و رهبانان، که اصل آن سنگ است.
تنبيه: آيه تأکيد شديد است در نگهدارى شخص و اهل و فرزندان خود را از چنين آتشى.
در روايت است که: اشدّ النّاس عذابا يوم القيمة من جهل اهله: «1» بدترين مردم از حيث عذاب روز قيامت، کسى است که اهل و عيال او جاهل باشند، يعنى ايشان را تعليم علوم دينيه نکرده باشد.
و نيز در حديث است که: رحم اللّه رجلا قال: يا اهلاه، صلاتکم، صيامکم، زکاتکم، مسکينکم، يتيمکم، جيرانکم، لعلّ اللّه يجمعهم معه فى الجنّة: «2» خدا رحمت کند شخصى را که اهل بيت خود را گويد: اى اهالى و عشاير، بر شما باد نماز گزاريد و روزه داريد و زکات دهيد و در حق مسکين و يتيم و همسايه احسان کنيد،
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 340.
«2» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 226
شايد که حق تعالى ايشان را با شما در بهشت جمع فرمايد.
و نيز روايت است: چون مؤمن از معاصى پرهيز و به واجبات عمل کند و اهالى خود را بر طاعات و عبادات تحريص کند، روز قيامت به او گويند: خدا تو را از ما جزاى خير دهد که در دنيا تعليم ما نمودى و به اوامر امر، و از نواهى ما را نهى کردى. و به سبب آن خود و ما را از عذاب امروز رهانيدى. پس او با جميع اهل و عيال خود به بهشت روند و به سعادت ابدى فايز شوند. و اگر تعليم اهالى خود نکرده باشد، گويند:
خدا از ما جزاى خير به تو ندهد که ما را امر ننمودى و از منهيات بازنداشتى، پس او را با جميع اهلش به جهنم برند. «1» عَلَيْها مَلائِکَةٌ: بر آن آتش، ملائکه‌اند. مراد زبانيه و اعوان آنها که موکلند بر آتش جهنم، غِلاظٌ شِدادٌ: غليظ سخنان بر جهنميان، و سختکار و توانا در تعذيب و اجراى اوامر الهى که اهل جهنم، قوت رهائى و خلاصى از ايشان نيست. لا يَعْصُونَ اللَّهَ: نافرمانى نکنند خدا را، ما أَمَرَهُمْ: آنچه امر فرموده باشد ايشان را به آن، وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ: و بجا مى‌آورند آنچه امر مى‌شوند به آن و ممتنع نشوند از آن، بلکه به هرچه مأمور شوند، بدون تعلل قيام نمايند.
تبصره: آيه تهديد عظيمى است نسبت به مخالفين اوامر سبحانى و متمرّدين از فرامين الهى، که بيانديشند از چنين آتشى و از چنين مأمورانى.
در احتجاج- از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام مروى است: گذشتيم با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به کوهى، و اشک جارى بود از بعض آن. حضرت فرمود: چه چيز تو را گريان ساخته، اى کوه؟ عرض کرد: زمانى حضرت مسيح عليه السّلام مرور نمود بر من، در حالى که مردم را مى‌ترسانيد از آتشى که گيرانه آن مردم و سنگ هستند، من مى‌ترسم که از آن سنگها بوده باشم. فرمود: مترس، آن سنگ کبريت است. پس کوه ساکن شد و آرام گرفت. «2»
«1» مدرک ياد شده.
«2» البرهان، جلد 4، صفحه 355.
جلد 13 - صفحه 227
تفسير برهان- ابى بصير از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمايد: از اين آيه، چگونه نگاه دارم اهل خود را؟ فرمود: امر کن به آنچه خدا امر فرموده، و نهى کن از آنچه خدا نهى نموده. پس اگر اطاعت کنند تو را، نگهداشتى ايشان را، و اگر نافرمانى کنند، بجاآوردى آنچه بر تو بود.
عبرت: منصور عمّار گويد: سالى به حج مى‌رفتم. شبى در کوچه‌هاى کوفه گردش مى‌کردم. صدائى از خانه‌اى شنيدم، مى‌گفت: خدايا به عزت و جلالت قسم اين معصيت که نمودم مخالفت تو را نخواستم و به عذاب تو جاهل نبودم، لکن گناهى عارض شد به تو مغرور شدم، خدايا مرا از عذاب تو، که رهاند، اگر از رحمت تو دستم بريده شود چه کنم. منصور گويد: خواستم او را امتحان کنم. از شکاف درب اين آيه تلاوت نمودم: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلِيکُمْ ناراً. نعره‌اى زد ساعتى اضطراب کرد، ساکت شد. خانه را نشان نمودم. صبح آمدم، ديدم جنازه‌اى نهاد و پيره‌زنى رفت و آمد مى‌کرد. پرسيدم: جنازه کيست؟ گفت: جوانى خداترس، از اولاد رسول ديشب در مناجات، مردى آيه قرآن تلاوت نمود، ساعتى مضطرب و از دنيا رفت.