«زاغ» از «زيغ» به معناى انحراف از مسير حق است. روح انسان به راه مستقيم تمايل دارد و اين انسان است که آن را منحرف مى‌کند.
در آيات قبل، انتقاد از گفتار بدون عمل بود، در اين آيه انتقاد از عمل بر خلاف علم است که چرا با اين‌که مى‌دانند او پيامبر خداست، او را اذيّت و آزار مى‌دهند.
خداوند، کيفر و پاداش را بر اساس عدل و حکمت خود و عملکرد انسان قرار مى‌دهد. او از طريق عقل و فطرت و فرستادن پيامبران مردم را هدايت مى‌کند، هر کس هدايت را پذيرفت، بر هدايتش مى‌افزايد: «وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً» «1» و هر کس با علم و اراده، راه انحراف را انتخاب کند، خداوند او را رها مى‌کند. «زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ»
آزار و اذيت حضرت موسى و پيامبر اکرم
اذيّت‌هايى که قوم موسى عليه السلام در مورد او روا داشتند، بسيار بود، از جمله مى‌گفتند:
«لَنْ نُؤْمِنَ لَکَ حَتَّى نَرَى اللَّهَ جَهْرَةً» «2» هرگز به تو ايمان نمى‌آوريم تا اين که خداوند را به طور آشکار ببينيم.
«لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ» «3» ما بر يک نوع طعام صبر نمى‌کنيم.
«لَنْ نَدْخُلَها حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْها» «4» تا آنها از آنجا بيرون نشوند، ما داخل نخواهيم شد.
«1». محمّد، 17.
«2». بقره، 55.
«3». بقره، 61.
«4». مائده، 22.
جلد 9 - صفحه 605
«فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ» «1» تو و پروردگارت برويد و با آنها جنگ کنيد، ما نشسته‌ايم.
«اجْعَلْ لَنا إِلهاً کَما لَهُمْ آلِهَةٌ» «2» براى ما نيز خدايى مثل خدايان اين بت پرستان، قرار بده.
«قالُوا أُوذِينا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنا وَ مِنْ بَعْدِ ما جِئْتَنا» «3» اى موسى! ما هم پيش از آمدن تو و هم پس از آن در رنج و شکنجه بوده‌ايم.
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نيز مورد آزار و اذيّت مشرکان و منافقان قرار داشت، چنانکه قرآن مى‌فرمايد:
«وَ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ النَّبِيَّ وَ يَقُولُونَ هُوَ أُذُنٌ» «4» بعضى (از منافقان) کسانى هستند که دائم پيامبر را آزار مى‌دهند و مى‌گويند او زود باور است.
«وَ الَّذِينَ يُؤْذُونَ رَسُولَ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ» «5» براى آنها که پيامبر خدا را اذيّت مى‌کنند، عذاب دردناک آماده و مهيا است.
«إِنَّ ذلِکُمْ کانَ يُؤْذِي النَّبِيَّ فَيَسْتَحْيِي مِنْکُمْ» «6» اين کار شما پيامبر را آزار مى‌دهد و او از شما شرم مى‌کند (که ناراحتى خود را اظهار کند).
يکى ديگر از آزارهايى که پيامبر اسلام مى‌ديد، سستى بعضى از مسلمانان براى جهاد بود که مى‌گفتند: «إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ» «7» خانه‌هاى ما حفاظ ندارد، «لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ» «8» هوا گرم‌است، «بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ» «9» راه دور است، «وَ لا تَفْتِنِّي أَلا فِي الْفِتْنَةِ سَقَطُوا» «10» با شرکت در جنگ تبوک ممکن است نگاه ما به دختران و زنان رومى بيفتد و گرفتار شويم، اسلحه و امکانات کم است و ...
با توجّه به آيات قبل که فرمود: چرا به گفتار خود عمل نمى‌کنيد و خدا رزمندگان را دوست دارد، معلوم مى‌شود که مراد از آزار در اين آيه، سستى در جهاد و رفتن به جبهه است.
«1» مائده 24
«2» اعراف 138
«3» اعراف 129
«4» توبه 61
«5» توبه 61
«6» احزاب 53
«7» احزاب 13
«8» توبه 81
«9» توبه 42
«10» توبه 49
جلد 9 - صفحه 606