تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِذا جاءَکَ الْمُنافِقُونَ قالُوا نَشْهَدُ إِنَّکَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَ اللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّکَ لَرَسُولُهُ وَ اللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَکاذِبُونَ «1» اتَّخَذُوا أَيْمانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ ساءَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ «2» ذلِکَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا فَطُبِعَ عَلى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لا يَفْقَهُونَ «3» وَ إِذا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُکَ أَجْسامُهُمْ وَ إِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ کَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ کُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَکُونَ «4»
وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا يَسْتَغْفِرْ لَکُمْ رَسُولُ اللَّهِ لَوَّوْا رُؤُسَهُمْ وَ رَأَيْتَهُمْ يَصُدُّونَ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ «5»
ترجمه
هنگاميکه بيايند نزد تو منافقان گويند گواهى ميدهم که همانا تو پيغمبر خدائى و خدا ميداند که همانا تو پيغمبر اوئى و خدا گواهى ميدهد که همانا منافقان دروغگويانند
گرفتند سوگندهاشان را سپرى پس برگشتند از راه خدا همانا آنها بد بود آنچه را بودند که بجا مى‌آوردند
اين بسبب آنستکه آنها ايمان آوردند پس کافر شدند پس مهر نهاده شد بر دلهاشان پس آنها نميفهمند
و چون ببينى آنها را بشگفت مى‌آورد تو را بدنهاشان و اگر سخن گويند گوش ميدهى بسخنشان گوئى آنها چوبهائى تکيه داده شده بديوارند گمان ميکنند هر فريادى را بر ضررشان آنها دشمنند پس حذر کن از آنها بکشد آنها را خدا چگونه برگردانده ميشوند
و چون گفته شود بآنها بيائيد تا طلب آمرزش کند براى شما پيغمبر خدا برگردانند سرهاشان را و ميبينى آنها را که روى ميگردانند با آنکه آنها تکبّر کنندگانند.
تفسير
در مدينه منوّره جماعتى بودند معروف بنفاق و دو روئى که ظاهرا
جلد 5 صفحه 207
مسلمان و باطنا کافر بلکه معاند بودند و رئيس آنها عبد اللّه بن ابى بود که قبل از تشريف فرمائى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بمدينه طمع بسلطنت در آن ديار داشت و بعد از ورود آنحضرت مأيوس شد و ظاهرا قبول اسلام نمود ولى هر وقت فرصتى پيدا ميشد کارشکنى در پيشرفت اسلام مينمود تا در سال پنجم هجرت که غزوه بنى المصطلق پيش‌آمد کرد و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از مدينه خارج شد براى جهاد اين ملعون و اتباعش هم در رکاب مبارک حاضر بودند و ميان يکى از اتباع او و يکنفر از بستگان مهاجرين تشاجر در سر آب چاهى روى داد که منجرّ باستمداد آن از جمعى از انصار و اين از مهاجرين گرديد و نزديک بود دامنه نزاع بالا گيرد که عبد اللّه بن ابّى بانصار خطاب نمود که اين چه کارى بود کرديد اين مردم را در مدينه آورديد و منزل داديد و اموالتان را با آنها قسمت نموديد و جان آنها را بجان خودتان حفظ نموديد و اطفالتانرا يتيم کرديد و اللّه اگر پس مانده خوراک خودتان را بآنها نميداديد بگردن شما سوار نميشدند و از شهر شما ميرفتند حال هم چيزى بآنها ندهيد تا از دور محمّد پراکنده شوند اگر بمدينه برگشتيم عزيزترين خلق ذليل‌ترين آنها را از شهر بيرون خواهند کرد و مقصودش بيرون کردن او و اتباعش بود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و پيروانش را و زيد بن ارقم که طفلى نزديک ببلوغ بود اين سخنان را شنيد و خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد و عرضه داشت و حضرت چند مرتبه او را استنطاق فرمود و او خبر خود را تأکيد نمود و پيغمبر متأثر شد و چون بقيّه انصار از اين واقعه باخبر شدند عبد اللّه را ملامت نمودند و او منکر شد و قسم خورد که من نگفتم آنها باو گفتند پس بيا نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و عذرخواهى کن او روى خود را برگرداند ولى بعدا که کدورت خاطر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را احراز نمود ترسيد و خدمت رسيد و سوگند ياد نمود که چنين سخنى نگفته و شهادتين را بر زبان جارى نمود و گفت زيد بمن افترا بسته و پيغمبر قبول فرمود و قبيله خزرج از انصار زيد بن ارقم را ملامت نمودند و دشنام دادند که چرا چنين افترائى بسيّد آنها بسته و او نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شکايت نمود و گفت خدايا تو ميدانى که من راست گفتم پس آثار نزول وحى بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ظاهر گرديد و حضرت بعد از آن بزيد بن ارقم فرمود خداوند تو را
جلد 5 صفحه 208
تصديق فرمود و آنها رسوا شدند و اين سوره را براى اصحاب قرائت فرمود و آنها بعبد اللّه و اتباعش گفتند بيائيد نزد پيغمبر و بخواهيد از او براى شما استغفار کند آنان رويهاى خودشان را برگرداندند و پسر عبد اللّه از حضرت اجازه خواست که پدرش را بکشد اجازه نداد و آن ملعون بعد از چند روز از ورود بمدينه بدار الجزاء رخت کشيد آنچه ذکر شد خلاصه مستفاد از نقل قمّى ره و بعضى از روايات ديگر در ذيل اين آيات و آيات آتيه است و خداوند در اين آيات پيغمبر خود را مخاطب فرموده ميفرمايد وقتى که بيايند نزد تو اهل نفاق و دوروئى گويند گواهى ميدهيم که تو پيغمبر خدائى و خدا ميداند که تو پيغمبر اوئى ولى شهادت ميدهد که آنها دروغگويانند چون معتقد به نبوّت تو نيستند و باين اداء شهادت ميخواهند بگويند ما معتقد به نبوّت توايم چون شهادت بامرى بايد باعلم بآن امر باشد يا دروغ گويانند در انکار آنچه زيد عرضه داشته و نسبت افتراء باو چنانچه ذکر شد و اين جماعت سوگندهائى را که ياد نمودند بر برائت خودشان از اقوال کفر آميز براى آنستکه جان و مال خودشان را حفظ نمايند و آنرا سپر بلا براى خود قرار دادند پس باقى ماندند باعراض از راه خدا و دين اسلام يا بازداشتند مردم را از قبول اسلام و دين حق چون آنها اين کاره هم بودند و صدّ بهر دو معنى استعمال ميشود در هر حال اعمال آنها بسيار بد و ناپسند بوده چون نفاق بدترين صفات است و اعمال ناشى از آن بدترين اعمال و اولين نفاق آنها و عمل بدشان که موجب آنشد که خداوند آنها را دروغگو خواند اين بود که اوّلا اظهار ايمان نمودند بزبان و بعدا کافر شدند بقلب و کلمات کفرآميز از آنها بروز نمود و روز نه قلب آنها را بعالم معنى مسدود کرد مانند آنکه مهر شده باشد ديگر چيزى از حقائق را درک نميکنند و حقيقت ايمانرا نميفهمند و عجب در آنستکه هيکل و اندام آنها بنظر خوب و نطق و بيانشان جالب و جاذب است که شنونده گوش ميدهد بگفتارشان ولى در بى‌استقامتى و بى‌شعورى مانند تيرهاى خشکى هستند که بديوار تکيه داده شده و در جبن و بزدلى چنانند که هر صدائى از هر جا بلند شود گمان ميکنند براى اضرار بآنها است اينها که ظاهرا اظهار دوستى مينمايند باطنا دشمنند بايد از آنها حذر نمود و مستحق لعن
جلد 5 صفحه 209
و نفرين ميباشند بايد در باره آنها گفت بکشد خدا آنها را چگونه منصرف از حق بباطل و وارونه از ادراک حقايق ميگردند و چون اصحاب براى خيرخواهى بآنها گويند بيائيد توبه و استغفار نمائيد و از پيغمبر بخواهيد براى شما طلب مغفرت نمايد از خدا سرهاشان را تکان ميدهند و رو گردان ميشوند از شدّت نخوت و تکبّر چنانچه ذيلا نگاشته شد چون ممکن است خداوند از کردار آنها قبلا خبر داده باشد و محتمل است اشاره برو گرداندن عبد اللّه باشد از پيشنهاد اصحاب که گفتند بيا نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و عذرخواهى کن قبل از نزول سوره چنانچه ذکر شد که او روى گرداند ولى بعد ترسيد و آمد قسم خورد در هر حال سياق آيات ظاهر در آنستکه اختصاص بعبد اللّه ندارد و مقصود بيان احوال جماعت منافقين اعمّ از او و اتباعش و سايرين است که با خاندان نبوّت عداوت داشتند ولى اظهار ايمان مينمودند و لذا در کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که خداوند کسانيرا که منکر ولايت امير المؤمنين شدند منافقين خوانده و انکار امامت وصى را مانند انکار رسالت رسول قرار داده آنجا که فرموده وقتى آمدند نزد تو منافقون بولايت وصى تو و شهادت برسالت تو دادند با آنکه خداوند علم دارد بآنکه تو پيغمبر اوئى خدا شهادت ميدهد که آن منافقين در قبول ولايت دروغگويانند و مراد از سبيل اللّه وصى است و ايمان آنها برسالت و کفرشان بولايت موجب آنشده که خداوند تکذيب فرموده آنها را و دلهاشان مهر شده و تعقّل مقام نبوّت را نمينمايند و از استغفار و رجوع بولايت روى گردانند و تکبّر مينمايند و استغفار پيغمبر بموجب آيات آتيه مفيد نيست بحالشان چون خدا ستمکاران بوصى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را هدايت بخير نميفرمايد اين خلاصه روايت است که حقير نقل بمعنى نموده‌ام و اللّه اعلم بحقيقة الحال.