تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ يا أَيُّهَا الَّذِينَ هادُوا إِنْ زَعَمْتُمْ أَنَّکُمْ أَوْلِياءُ لِلَّهِ مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ «6» وَ لا يَتَمَنَّوْنَهُ أَبَداً بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ بِالظَّالِمِينَ «7» قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِي تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِيکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «8» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِکْرِ اللَّهِ وَ ذَرُوا الْبَيْعَ ذلِکُمْ خَيْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ «9» فَإِذا قُضِيَتِ الصَّلاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَ ابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْکُرُوا اللَّهَ کَثِيراً لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ «10»
وَ إِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها وَ تَرَکُوکَ قائِماً قُلْ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ «11»
ترجمه
بگو اى کسانيکه يهودى شديد اگر گمان ميکنيد که شما دوستان
جلد 5 صفحه 203
خدائيد بدون ساير مردم پس آرزو کنيد مرگ را اگر هستيد راستگويان
و آرزو نميکنند آنرا هرگز بسبب آنچه پيش فرستاد دستهاشان و خدا دانا است به ستمکاران
بگو همانا مرگى که ميگريزيد از آن پس همانا آن ملاقات کننده شما است پس بازگردانيده ميشويد بسوى داناى پنهان و آشکار پس خبر ميدهد شما را بآنچه بوديد که عمل ميکرديد
اى کسانيکه ايمان آورديد چون ندا شود براى نماز در روز جمعه پس بشتابيد بسوى ذکر خدا و واگذاريد خريد و فروش را اين بهتر است براى شما اگر هستيد که ميدانيد
پس چون بجا آورده شود نماز پس پراکنده شويد در زمين و طلب کنيد از فضل خدا و ياد کنيد خدا را بسيار شايد که شما رستگار شويد
و چون به‌بينند مال التّجاره يا ساز و نوائى را پراکنده شوند و بروند بسوى آن و واگذارند تو را ايستاده بگو آنچه نزد خدا است بهتر است از ساز و نوا و از مال التجاره و خدا بهترين روزى دهندگان است.
تفسير
گفته‌اند يهود مدّعى بودند که ما اولياء خدا و دوستان اوئيم نه غير ما و خداوند بمناسبت ذکر آنها بمثل در آيات سابقه به پيغمبر خود خطاب فرموده که بآنها بفرمايد اگر راست ميگوئيد اولياء خدا منحصر بشما است آرزو و طلب مرگ کنيد چون دوست طالب ملاقات دوست است و لابد حال شما بعد از مرگ بهتر از زمان زندگى است ولى آنها بهيچ وجه چنين طلبى نخواهند نمود چون خودشان ميدانند چه اعمال ناشايسته‌اى داشته‌اند و مستحق عقابند و خدا هم ميداند که آنها ستم نمودند بر خود بمعصيت و بر پيغمبر خاتم بانکار حق او با آنکه ديده و شنيده بودند اوصاف او را در تورية و غيرها و خدا از ستمکاران نميگذرد و بجزاى اعمالشان خواهد رسانيد ولى تحقيق حقّ و منقول از امام عليه السّلام همانستکه در سوره بقره ذيل آيه قل ان کانت لکم الدّار الآخرة گذشت و تکرار نميشود و چون معلوم شد تنفّر آنها از مرگ بترک طلب و تمنّا پيغمبر اکرم بايد بآنها تذکّر دهد که همان مرگى که از آن فرار ميکنيد و ميترسيد که از خدا طلب کنيد مبادا بشما برسد البتّه بملاقات شما خواهد آمد در وقت مقدّر و بعد از آن در پيشگاه کسيکه عالم است به اعمال نهانى و آشکار شما حاضر کرده ميشويد پس
جلد 5 صفحه 204
او يادآورى ميکند شما را و پاداش آنرا از خير و شرّ خواهد داد و خداوند بعد از ملامت يهود بر عقائد و اعمال ناشايسته اهل ايمان را مخاطب قرار داده و مأمور فرموده به بهترين اعمال که نماز است خصوصا نماز جمعه که افضل افراد آنست باين تقريب که چون نداى مؤذن براى نماز که آن نماز در روز جمعه است بلند شود سعى نمائيد که زودتر خود را بآن برسانيد که ياد خدا و توجّه باو اعظم عبادات بنده است و البته هيچ امريرا از بيع و شرى و کارهاى ديگر نبايد مانع آن قرار داد چون حضور در نماز جمعه بهتر است براى شما از کارهاى ديگر و اگر شما بدانيد مصالح و مفاسد امور را ميدانيد که آن بهتر است از هر کار و آداب و شرايط نماز جمعه و حکم آن از وجوب عينى يا تخييرى يا استحباب يا حرمت در زمان غيبت امام عليه السّلام موکول بکتب فقهيّه و رسائل عمليّه است و چون از نماز فراغت پيدا شود نهى از بيع و شرى و اقدام بامور ديگر برداشته ميشود و لذا خداوند تجويز فرموده بصيغه امر متفرّق شدن اهل ايمان را در هر جا باشند براى طلب روزى و ساير اعمال و البته اشتغال بأعمال عبادى و ذکر خدا در چنين روز شريفى که ثواب اعمال بندگان بر حسب نقل از ائمه اطهار مضاعف است موجب رستگارى است و راجع بآيه اخيره آنچه از نقل قمّى ره و غيره استفاده ميشود آنستکه در يکى از روزهاى جمعه وقتى که اذان نماز گفته شده بود و مردم براى اداء فريضه در مسجد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مجتمع شده بودند و آنحضرت ايستاده در منبر مشغول خطبه خواندن بود چون در نماز جمعه دو خطبه قبل از نماز که دو رکعت است واجب ميباشد کاروانى که حامل مال التجاره و ارزاق عمومى بود وارد مدينه شد و از مقابل مسجد گذشت با آنکه در جلو آن جمعى مشغول بساز زدن بودند يا ناى و نوائى داشتند لذا اصحاب از استماع خطبه منصرف شده براى تماشا يا معامله بيرون رفتند و بروايت جابر بن عبد اللّه دوازده نفر بيشتر باقى نماندند و حضرت از اين پيش آمد متأثر گرديد و اين آيه نازل شد که دلالت دارد بر ملامت آنها براى اقبالشان بتجارت و صوت لهوى و اعراضشان از نفع اخروى و حفظ احترام کلام خدا و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با آنکه ثواب الهى بمراتب برتر و بهتر بود براى آنها و هر کس
جلد 5 صفحه 205
از استماع صوت لهوى و انتفاع از متاع دنيوى و ظاهرا عمده اقبال آنها بمال- التجاره بوده چون بضيق معاش مبتلا بودند لذا از اقبال آنها به آندو که در خارج متّحد و يک واقعه بوده به انفضّوا اليها که مشتمل بر ضمير مفرد مؤنّث و مناسب با تجارت است تعبير شده و در ذيل آيه فرموده خدا بهترين روزى دهندگان است پس بايد باو توکّل نمود و روزى را از او خواست نه آنکه مرتکب چنين بى‌ادبى شد براى تحصيل روزى يا طلب ازدياد آن و در بعضى از روايات است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم قسم ياد فرمود که اگر همه رفته بودند همانجا بآتش غضب الهى ميسوختند و نکته تقديم تجارت بر لهو اولا و تأخير آن ثانيا شايد اشاره به اتّحاد واقعه باشد و شايد ملاحظه ترقّى در تقبيح عمل آنها و در خيريّت ثواب الهى شده باشد و اللّه اعلم در ثواب الاعمال و مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که واجب است بر هر مؤمنى که از ما پيروى مينمايد آنکه بخواند در شب جمعه سوره جمعه و سبّح اسم ربّک الاعلى را در نماز خود و در نماز ظهر سوره جمعه و منافقين را و چون چنين کند پس گويا عمل نموده بعمل پيغمبر خدا و ثواب و جزاى او بر خدا بهشت است وفقنا اللّه تعالى و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 206