«عفو» به معناى گذشت و «صفح» به معناى ترک سرزنش و «مغفرت» به معناى از ياد بردن و به فراموشى سپردن است و اين سه امر (عفو و صفح و مغفرت) سه گام در برخورد با خطاهاى ديگران و از جمله همسر و فرزند است.
امام باقر عليه السلام فرمود: هنگامى که مسلمانان مکه بناى هجرت را گذاشتند، بعضى همسران و فرزندان، مانع آنها شده و با سوگند مى‌گفتند: تو را به خدا هجرت نکن و عده‌اى مى‌پذيرفتند و مى‌ماندند. «1» لذا اين آيه نازل شد و مردان را از پذيرش اين خواستِ همسران و فرزندان
«1». تفسير نورالثقلين.
جلد 10 - صفحه 86
که مخالف فرمان رسول خدا بوده برحذر داشت.
همسر و فرزندى که مانع انجام وظيفه شوند، آخرت و بهشت انسان را مى‌گيرند و لذا اين گونه همسران و فرزندان دشمن شمرده شده‌اند.
در تمام قرآن، هيچ کجا کلمات عفو و صفح و مغفرت، پشت سر هم نيامده است، جز در مورد زندگى خانوادگى با همسر و فرزند. يعنى حتى در موردى که هم فکرى نيست و بايد از آنان بر حذر بود، باز هم عفو و صفح و مغفرت را بايد مراعات کرد.
با توجه به شأن نزول، معيار شناخت دوست از دشمن، تشويق به کارهاى خير يا مانع تراشى در برابر انجام عمل خير است. کسى که به خاطر منافع خود، ديگرى را از انجام وظيفه‌اش باز مى‌دارد، دشمن اوست.
بعضى از مهاجران، به همسر و فرزند خود مى‌گفتند: ما هجرت مى‌کنيم و اگر شما پشيمان شديد و هجرت کرديد، ما در مدينه شما را تحويل نخواهيم گرفت. لذا ادامه آيه مى‌فرمايد:
گرچه آنان در مکه مانع هجرت شما بودند، ولى اکنون که به شما ملحق شده‌اند، گذشته آنان را ببخشيد و سرزنش نکنيد. «1»
مشابه اين آيه را در سوره نور آيه 22 نيز مى‌خوانيم: «وَ لْيَعْفُوا وَ لْيَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ» مردم بايد عفو و گذشت کنند، آيا دوست نداريد که خدا شما را ببخشد و خداوند بخشنده و مهربان است. (آرى اگر ما ديگران را بخشيديم، خداوند نيز ما را مى‌بخشد)
گرچه عفو کردن «تَعْفُوا» و سرزنش نکردن «تَصْفَحُوا» مهم است، ولى به کلى ناديده گرفتن خطا «تَغْفِرُوا» مهم‌تر است؛ لذا اولًا کلمه «تَغْفِرُوا» بعد از آن دو آمده است که نشان دهنده مرحله بالاترى از عفو و صفح است. ثانياً در پايان آيه خداوند به «غَفُورٌ» توصيف شده است، با اين که خداوند به دو صفت ديگر نيز متّصف شده است: «کانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً» «2» و يا در دعا مى‌خوانيم: «يا کريم الصفح».
«1» تفسير نمونه
«2» نساء 99
جلد 10 - صفحه 87
در رهبرى امت نيز قرآن به پيامبرش سه دستور مى‌دهد: «فَاعْفُ عَنْهُمْ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَ شاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ» «1» يعنى علاوه بر گذشت و به کلى صرف نظر کردن لغزشها و بالاتر از همه مشورت کردن و شخصيت دادن به مردم لازم است.
از پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله نقل شده است: زمانى خواهد آمد که هلاک مرد به دست همسر و فرزندش خواهد بود. زيرا آنان مرد را به خاطر فقرش سرزنش مى‌کنند و او براى تأمين خواسته‌هاى آنان، به هر کارى دست مى‌زند و هلاک مى‌شود. «يسخرانه بالفقر فيرکب مراکب السوء فيهلک» «2»