تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا جاءَکَ الْمُؤْمِناتُ يُبايِعْنَکَ عَلى أَنْ لا يُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَيْئاً وَ لا يَسْرِقْنَ وَ لا يَزْنِينَ وَ لا يَقْتُلْنَ أَوْلادَهُنَّ وَ لا يَأْتِينَ بِبُهْتانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَ أَرْجُلِهِنَّ وَ لا يَعْصِينَکَ فِي مَعْرُوفٍ فَبايِعْهُنَّ وَ اسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «12» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَتَوَلَّوْا قَوْماً غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ قَدْ يَئِسُوا مِنَ الْآخِرَةِ کَما يَئِسَ الْکُفَّارُ مِنْ أَصْحابِ الْقُبُورِ «13»
ترجمه
اى پيغمبر وقتى که آمدند نزد تو زنان با ايمان که بيعت کنند با تو بر آنکه شريک قرار ندهند با خدا چيزى را و دزدى نکنند و زنا ننمايند و نکشند فرزندانشان را و نياورند بنسبت دروغى که بربندند آنرا از ميان دستها و پايهاشان و نافرمانى نکنند ترا در کار خوب پس بيعت کن با آنها و آمرزش بطلب براى آنان از خدا همانا خدا آمرزنده مهربان است
اى کسانيکه ايمان آورديد دوستى مکنيد با گروهى که غضب کرد خدا بر آنها بتحقيق نوميد شدند از آخرت همچنانکه نااميد شدند کافران از اهل قبرها.
تفسير
در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مکّه را فتح فرمود مردها با آنحضرت بيعت نمودند و بعد از آن زنها آمدند که بيعت کنند اين آيه نازل شد و امّ الحکم بنت حارث بن هشام که عيال عکرمة بن ابى جهل بود عرضه داشت يا رسول اللّه آن معروفيکه خدا امر فرموده ما را که در آن معصيت
جلد 5 صفحه 191
تو را ننمائيم چيست فرمود لطمه بصورت نزنيد و روى نخراشيد و موى نکنيد و گريبان پاره ننمائيد و جامه سياه نکنيد و شيون ننمائيد پس بيعت نمودند با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بهمين طريق ولى قمّى ره از آن حضرت نقل نموده که مراد از معصيت ننمودن در معروف آنستکه در آنچه خداوند بر آنها واجب نموده از نماز و زکوة و آنچه امر بآن فرموده از خير کوتاهى ننمايند چنانچه مستظهر از لفظ است و بنابراين ظاهرا اين جمله ذکر عامّ است بعد از بيان چند گناه خاص که يکى مهمّ و بقيّه مورد ابتلاء زنان است نوعا و آنچه در روايت کافى ذکر شده از باب مثال و بمناسبت با حال آنان ميباشد و مستفاد از روايات در کيفيّت بيعت آنست که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دست مبارک خود را در ظرف آب بزرگى ميگذاردند و شرايط مذکوره در آيه را ذکر ميفرمودند و از زنها اقرار بر آن ميگرفتند و بيرون ميآوردند و بعد زنها دست در آن ظرف ميبردند و بيعت بآن محقّق ميشد و دست طاهر آن حضرت بدست زنى نميرسيد که محرم باو نبود و ظاهرا عناوين مذکوره در آيه از شرک بخدا و سرقت و زنا و قتل اولاد بعموم خود باقى است و اختصاص بسرقت از مال مرد و سقط جنين يا قتل دختر که بعضى از مفسّرين احتمال داده‌اند ندارد و مراد از بهتان و نسبت بدروغ آنستکه طفلى را از سر راه بردارند و بشوهر خودشان بگويند اين طفل از آن تو است و از ميان دستها و پايهاى من بيرون آمده که آن شکم و فرج است و از اين معنى باين عبارت کنايه آورده شده و مراد ولد الزّنا نيست که نسبت بشوهر خود دهد چون زنا قبلا ذکر شده و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بعد از بيعت بايد از خدا بخواهد که از گناهان گذشته آنها بگذرد و خداوند هم خواهد گذشت چون آمرزنده و مهربان است و گفته‌اند بيعت مردها فقط بر اسلام و جهاد بوده و در آيه اخيره خداوند نهى فرموده است از دوستى با عموم کفّار يا خصوص يهود چون گفته‌اند نازل شده در حق بعضى از فقراء مسلمانان که با يهود مراوده مينمودند براى انتفاع از ميوجاتشان با آنکه آن جماعت مورد غضب الهى شدند و مأيوس از رحمت خدا در آخرت براى آنکه ديدند اوصاف پيغمبر آخر الزّمان را در تورية و شناختند او را و منکر نبوّت او شدند چنانچه نااميد
جلد 5 صفحه 192
گشتند کفّاريکه قبلا مردند و اهل قبور شدند از رحمت حق در آخرت و بنابراين کلمه من در من اصحاب القبور بيانيّه است و محتمل است مراد آن باشد که مأيوس شدند از رحمت حق در آخرت چنانچه کفّار منکرين معاد مأيوس شدند از بعث و نشور مردگان و بنابراين من اصحاب القبور مفعول بواسطه و معنى اوضح از سابق است و بعضى گفته‌اند مراد از کفّار گور کنانند که بعد از دفن اموات مأيوس از بروز اثرى از آنها ميشوند و بکلّى از امر آنان فارغ ميگردند در ثواب الاعمال و مجمع از امام سجّاد نقل نموده که کسيکه سوره ممتحنه را قرائت نمايد در نمازهاى واجب و مستحبّ خود خداوند قلب او را آزمايش ميفرمايد براى ايمان و ديده او را روشن ميکند و هيچ گاه بفقر و جنون مبتلا نخواهد شد در بدنش و اولادش انشاء اللّه تعالى و الحمد للّه رب العالمين و صلّى اللّه على محمّد و آله الطاهرين.
جلد 5 صفحه 193