تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا جاءَکُمُ الْمُؤْمِناتُ مُهاجِراتٍ فَامْتَحِنُوهُنَّ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِهِنَّ فَإِنْ عَلِمْتُمُوهُنَّ مُؤْمِناتٍ فَلا تَرْجِعُوهُنَّ إِلَى الْکُفَّارِ لا هُنَّ حِلٌّ لَهُمْ وَ لا هُمْ يَحِلُّونَ لَهُنَّ وَ آتُوهُمْ ما أَنْفَقُوا وَ لا جُناحَ عَلَيْکُمْ أَنْ تَنْکِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَ لا تُمْسِکُوا بِعِصَمِ الْکَوافِرِ وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا ذلِکُمْ حُکْمُ اللَّهِ يَحْکُمُ بَيْنَکُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَکِيمٌ «10» وَ إِنْ فاتَکُمْ شَيْ‌ءٌ مِنْ أَزْواجِکُمْ إِلَى الْکُفَّارِ فَعاقَبْتُمْ فَآتُوا الَّذِينَ ذَهَبَتْ أَزْواجُهُمْ مِثْلَ ما أَنْفَقُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ «11»
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد وقتى که آمدند نزد شما زنان با ايمان هجرت‌کنندگان پس بيازمائيد آنان را خدا داناتر است بايمانشان پس اگر دانستيد آنانرا با ايمان پس باز مگردانيدشان بسوى کافران نه ايشان حلالند براى آنها و نه آنها حلال ميشوند براى ايشان و بدهيد بآنها آنچه را که انفاق کردند و نيست گناهى بر شما که نکاح کنيد آنزنان را وقتى که بدهيد بآنان مهرهاشان را و متمسّک نشويد بازدواج با زنان کافره و بطلبيد آنچه را انفاق کرديد و بايد بطلبند آنچه را انفاق کردند اين حکم خدا است حکم ميکند ميان شما و خدا داناى درست کردار است
و اگر بيرون شد از دست شما چيزى از زنانتان بسوى کفّار پس بغنيمتى رسيديد پس بدهيد آنان را که رفته‌اند زنانشان مانند آنرا که انفاق کردند و بترسيد از خداوندى که شما باو ايمان داريد.
تفسير
خداوند متعال بعد از حکم بقطع روابط دوستانه بين مسلمانان و کفّار بيان فرموده است حکم زنان آن دو دسته را وقتى از دار الکفر بدار الاسلام يا از دار الاسلام بدار الکفر هجرت نمايند باين تقريب که اگر زنانى از کفّار بادّعاء ايمان هجرت نمودند ببلد اسلام آزمايش نمايند اهل ايمان آنها را چون مظنّه آن است که بأغراض شخصى هجرت نموده باشند و واقعا ايمان نداشته باشند اگر چه خداوند اعلم از تمام خلق است بايمان آنها و ممکن است به پيغمبر خود
جلد 5 صفحه 189
اعلام فرمايد ولى احکام بايد مبنى بر طرق ظاهرى باشد و طريق ظاهرى چنانچه قمّى ره نقل فرموده آنستکه آنزن مهاجره قسم ياد نمايد بخدا که براى عداوت با شوهر کافر خود و محبّت يکى از مسلمانان هجرت ننموده فقط محرّک او باين عمل اسلام بوده پس چون اين قسم را ياد نمود اسلام او قبول ميشود و آنزن بايد مهر خود را بشوهر کافر خود مسترد دارد و پس از آن با مسلمان ازدواج نمايد و ظاهرا اين يکى از طرق احراز ايمان آنزن است و اگر از طرق ديگر هم ايمان واقعى او مورد اطمينان شود حکم همين است که بايد اسلام او قبول شود و بشوهر کافرش مسترد نگردد چون آنزن بر آن مرد حرام و آنمرد بر آن زن حرام است و تکرار حرمت بدو عبارت براى مطابقه در کلام و مبالغه در حکم است و ظاهرا اگر زن متمکّنه از اداء مهر خود نباشد بايد مهر او از بيت المال مسلمانان پرداخته شود و علاوه بر اين مرديکه از مسلمانان با او ازدواج مينمايد بايد مهر معيّن در عقد را نقدا باو بدهد يا عند القدرة و الاستطاعه بپردازد و مسلمانان نبايد با زنان کافرات ازدواج و بعصمتهاى آنها چنگ زنند بلى متعه زنان اهل کتاب از قبيل يهود و نصارى جائز است چنانچه در سوره مائده بيان شد و ظاهرا اينجا مراد زنان مشرکه هستند بقرينه مقام و شأن نزول آيه که راجع بزنان مشرکين مکّه است که بمدينه هجرت نمودند و اظهار ايمان کردند و پذيرفته شدند و اگر از زنان مسلمانان زنى بدار الکفر هجرت کند مسلمانان حق دارند مطالبه مهر او را از کفّار بنمايند چنانچه آنها هم حق دارند مطالبه مهر زنان خودشان را که بدار الاسلام هجرت نمودند از مسلمانان بنمايند آنچه بيان شد حکم خداوند عليم حکيم است در ميان بندگان خود که بايد اطاعت شود و گفته‌اند بعد از نزول اين آيه مسلمانان اطاعت نمودند و مهر زنان کفّار را که مسلمان شده بودند بشوهرهاشان پرداختند و با آنها ازدواج نمودند ولى کفّار مهر زنان مسلمانان را که بدار الکفر رفته بودند نپرداختند لذا آيه بعد نازل شد که مفادش آنستکه اگر بعضى از زنان شما از دست شما رفت و بکفّار ملحق شد پس غنيمتى از آنها بشما رسيد بکسانيکه زنهاشان از دستشان رفته عوض مهريرا که داده‌اند بزنهاشان از آن غنيمت بدهيد چنانچه
جلد 5 صفحه 190
قمّى ره فرموده يا اگر بعضى از زنان شما بسبب کفر و لحوق بکفّار از دست شما رفت و در عقب آن ناچار با زن ديگرى از مسلمانان ازدواج نموديد بايد مهر آن زن فرارى از بيت المال بآن مسلمان پرداخته شود براى تدارک خسارت او چنانچه مستفاد از بعضى روايات صادقين عليهما السلام است و بايد اهل ايمان بپرهيزند از مخالفت احکام الهى چون ايمان بخدا مقتضى اطاعت دستور او است و بنابر آنچه ذکر شد فعاقبتم بمعناى فأصبتم من الکفّار عقبى يعنى غنيمت است يا بمعناى تزوّجتم باخرى عقيبها ميباشد و بعضى گفته‌اند مراد از فعاقبتم رسيدن نوبت اداء مهر است بشما که بايد مهر آن زن فرارى را از مهر آنزنيکه مسلمان شده و نزد شما آمده و بايد مهر او را بشوهرش بپردازيد تقاص نمائيد و بشوهر آنزن فرارى تسليم نمائيد چون عقبه بمعناى نوبت است و اللّه تعالى و اوليائه اعلم باحکامه و المراد من کلامه.