«تولى» گاهى به معناى دوستى و گاهى به معناى قبول ولايت و سرپرستى است و هر دو معنى در اين آيه نهى شده است.
مراد از غضب شدگان در اين آيه، يهود هستند و مراد از کفّار، مشرکان مکه، يهوديان از ثواب آخرت مأيوسند و مشرکانِ منکر قيامت، از مردگان خود. «1»
اولين آيه اين سوره در باره‌ى برائت از دشمنان خدا و مسلمانان بود و آخرين آيه نيز در همين باره است. اين تنها سوره‌اى است که آيه اوّل و آخر آن با «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا» آغاز
«1». تفسير الميزان.
جلد 9 - صفحه 596
شده است.
غضب شدگان در قرآن
در قرآن افراد و گروه‌هايى مورد غضب الهى قرار گرفته‌اند، از جمله:
درباره يهود مى‌فرمايد: «وَ باؤُ بِغَضَبٍ»* «1» آنان به قهر و غضب الهى گرفتار شدند.
درباره قاتلان و منافقان مى‌فرمايد: «غَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ»* «2» خداوند بر آنان غضب کرد.
درباره عالمان بى‌عمل مى‌فرمايد: «کَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ»* «3» نزد خداوند غضب بزرگى براى کسانى است که به گفته‌ها و وعده‌هاى خود عمل نمى‌کنند.
افرادى نظير قارون، فرعون، ابولهب و بلعم باعورا نيز در قرآن مورد غضب قرار گرفته‌اند.
يأس از آخرت، يعنى يأس از قدرت، حکمت و عدالت خدا. کسى که آخرت را قبول ندارد، به بن‌بست مى‌رسد. او دليلى براى بودن و ماندن ندارد. زيرا پيش خود مى‌گويد: اگر بعد از مدّت‌ها رنج و تلاش بايد با مُردن نابود شويم، از همين امروز خود را نابود کنيم، بهتر است.
اگر همه به سوى نابودى مى‌رويم، تعليم و تربيت و خدمت معنا ندارد. اگر اين ساختمان قرار است منفجر شود، ساخت و حفاظت و تعمير و تزيين آن معنا ندارد.
اگر فدا و فنا مى‌شويم، چرا از کاميابى‌ها و هوس‌ها صرف نظر کنيم؟
ما که مورد سؤال قرار نمى‌گيريم، پس تا زنده‌ايم مردم را فداى هوس‌هاى خودمان کنيم.