تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اکْفُرْ فَلَمَّا کَفَرَ قالَ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنْکَ إِنِّي أَخافُ اللَّهَ رَبَّ الْعالَمِينَ «16»
جلد 13 - صفحه 108
کَمَثَلِ الشَّيْطانِ: مانند شيطان است، إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اکْفُرْ: چون گفت مر آدمى را که کافر بشو و بر کفر خود ثابت باش که من معاون و مصاحب توام فَلَمَّا کَفَرَ: پس چون بر کفر ثبات ورزيد و نهال کفر در قلبش استحکام يافت، قالَ إِنِّي بَرِي‌ءٌ مِنْکَ: گفت شيطان بدرستى که من بيزارم از تو، إِنِّي أَخافُ اللَّهَ: بدرستى که من مى‌ترسم از خدا، رَبَّ الْعالَمِينَ: که پروردگار عالميان است، يعنى ترسناکم از آنکه حق تعالى روز قيامت مرا شريک تو سازد در عذاب و عقاب.
تنبيه: در اين انسان، که به اغواى شيطان کافر شد، سه قول است:
1- جنس انسانى که شيطان هميشه آدمى را بر کفر مى‌خواند، و در وقت حاجت از او تبرى کند.
2- مراد از انسان، ابو جهل است، چه وقتى به بدر متوجه شد، از بنى کنانه متوهم بود. شيطان به صورت سراقه که رئيس بنى کنانه بود برآمده، گفت: اى ابو الحکم «لا غالب لکم اليوم من النّاس و انّى جار لکم ... انّى برى‌ء منکم».
مترس که هيچکس بر شما غالب نشود و من رفيق و مصاحب شما هستم. چون به بدر رسيدند، شيطان ديد که ملائکه به مدد اهل اسلام نازل شوند، از عقاب الهى ترسيد، بگريخت و گفت: من از شما بيزارم که در سوره انفال ذکر شده است.
3- طبرسى رحمه اللّه از ابن عباس روايت نموده که: عابدى در بنى اسرائيل بود که او را برصيصا مى‌گفتند. سالها عبادت پروردگار کرد تا آنکه مستجاب الدعوه شد و بيماران و ديوانگان را نزد او مى‌آوردند و او دعا مى‌کرد و شفا مى‌يافتند. پس زنى از اشراف را جنون عارض شد. به نزد او آوردند که دعا کند. و آن زن برادرانى داشت. چون آن زن را نزد او گذاشتند، شيطان او را وسوسه کرد تا عاقبت با او زنا نمود و حامله شد. ترسيد که رسوا شود، آن زن را کشت و دفن نمود. پس شيطان به نزد برادران او آمده گفت:
جلد 13 - صفحه 109
عابد با خواهر شما زنا نموده، به جهت رسوائى او را کشته و دفن نموده در فلان موضع. اين سخن را به يکديگر گفتند، خبر منتشر شد تا به سلطان رسيد. پس شاه با مردمان به معبد او رفتند و بر آن حال مطلع شدند، و او اقرار نمود که من چنين کردم. پس شاه امر نمود او را بر دار کشيدند. شيطان ممثّل شده نزد او آمده گفت: من تو را به اين بليه گرفتار کردم و رسوا نمودم، اگر اطاعت من کنى تو را از کشتن خلاص نمايم. عابد گفت: در چه باب اطاعت تو بکنم؟
گفت: مرا سجده کن. عابد گفت: چگونه تو را سجده کنم با اين حال؟
گفت: اشاره کن. پس به اشاره سجده نمود براى شيطان و کافر شد. شيطان از او بيزارى جست و او را کشتند، چنانچه آيه شريفه اشاره به اين قصه است:
کَمَثَلِ الشَّيْطانِ إِذْ قالَ لِلْإِنْسانِ اکْفُرْ.
تتمه: اين قضيه عبرت و تذکرى است به مکائد شيطان که شخص مؤمن عاقل، غافل نبايد باشد.
در فرمايشات خداى تعالى به حضرت موسى عليه السّلام فرمايد: ما دمت لا ترى الشّيطان ميّتا فلا تأمن مکره: مادامى که علم پيدا نکردى که شيطان مرده است، پس ايمن مباش از مکر او.