تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَةُ «1» لَيْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَةٌ «2» خافِضَةٌ رافِعَةٌ «3» إِذا رُجَّتِ الْأَرْضُ رَجًّا «4»
وَ بُسَّتِ الْجِبالُ بَسًّا «5» فَکانَتْ هَباءً مُنْبَثًّا «6» وَ کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً «7» فَأَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ ما أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ «8» وَ أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ ما أَصْحابُ الْمَشْئَمَةِ «9»
وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ «10» أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ «11» فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ «12» ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ «13» وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ «14»
عَلى سُرُرٍ مَوْضُونَةٍ «15» مُتَّکِئِينَ عَلَيْها مُتَقابِلِينَ «16»
ترجمه
وقتى واقع شود واقعه قيامت
که نيست در وقوعش هيچ دروغ و خلافى
آن پست گرداننده است و بلند گرداننده
وقتى که حرکت داده شود زمين حرکت دادنى سخت
و خورد و نرم کرده شوند کوهها نرم شدنى
پس بگردند غبارى پراکنده
و باشيد شما دسته‌هاى سه‌گانه
پس ياران جانب راست چيست حال ياران جانب راست
و ياران جانب چپ چيست حال ياران جانب چپ
و پيشى گرفتگان بايمان که پيشى‌گيرندگان ببهشتند
آن گروه مقرّبان درگاه خدا
در باغهاى پر نعمتند
گروهى از پيشينيان
و کمى از امّت آخر الزّمان
قرار دارند بر تختهائى زربفت مکلّل بجواهر
تکيه‌زنندگانند بر آنها روى بروى يکديگر.
تفسير
يکى از اسماء قيامت واقعه است و بآن ناميده شده براى تحقّق وقوع آن و شدّت اهوالش و آن صدق و حق و واقع است نيست راجع بوقوعش و براى آمدنش در خارج دروغ و خلاف واقعى چون هر که از آن خبر داده پيغمبر يا امام يا يکى از نوّاب ايشان يا مردم عادى همه راست گفته‌اند و در صافى کاذبه را بنفس کاذبه تفسير فرموده و بعضى از مفسّرين هم گفته‌اند مراد آنستکه وقتى قيامت ظاهر شود ديگر کسى منکر آن نميشود و تکذيب نميکند اخبار از آنرا چنانچه فعلا بعضى ميکنند ولى ظاهرا کاذبه مانند عاقبة و عافية مصدر است و بمعناى مکذّب نيآمده مگر آنکه گفته شود آنروز ديگر دروغ گوئى نيست که تکذيب کند قيامت را و
جلد 5 صفحه 126
اين خالى از تکلّف نيست و بهتر همانست که قمّى ره نقل فرموده که مراد آنست که قيامت حق است يعنى دروغ نيست و در هر حال آنروز دشمنان خدا ذليل و بجهنم ميروند و دوستان خدا عزيز و ببهشت ميروند چنانچه قمّى ره نقل فرموده و در خصال از امام سجاد عليه السّلام بآن تصريح و تسجيل شده و حاصل کلام آنستکه وقتى قيامت برپا شود که مسلّما خواهد شد بعضى از مقام خود تنزّل و بعضى ترقى مينمايند و آن وقتى است که زمين حرکت داده شود حرکت شديدى و قمّى ره نقل فرموده که کوفته شود بعضى از آن بر بعضى و ريز ريز و نرم شود کوهها مانند آرد نرم و نيز نقل فرموده کنده شود کوهها کنده شدنى پس غبارى شود پراکنده در آسمان و هباء ذراتى است که ديده ميشود وقتى از روزنه داخل ميشود با شعاع آفتاب خلاصه آنکه در آن روز اوضاع زمين دگرگون و اجزاء آن متفرّق و نابود خواهد شد و مردم در محشر حاضر ميگردند و آنها منقسم بسه قسم ميشوند يکدسته اصحاب يمين خوانده شده و ظاهرا آنها مردم پاک طينتى هستند که داراى عقائد حقّه و اعمال صالحه‌اند و خير آنها بر شرّشان غالب است و مشمول رحمت و مغفرت الهى ميگردند و نامه اعمالشان بدست راستشان داده ميشود و يکدسته اصحاب شمالند و آنها مردم بد فطرتى هستند که شرشان بر خيرشان غالب است اعمّ از کافر و منافق و مجرم که بايد بجهنّم بروند و نامه اعمالشان بدست چپشان داده ميشود و يکدسته کسانى هستند که سبقت گرفتند از سايرين بعلم و عمل و بايد سبقت گيرند از غير خودشان ببهشت و اينها اگر چه در واقع جزء دسته اوّلند که سعداء هستند ولى براى رفعت مقام علم و سبقت در عمل پيشرو قافله جنّتند و اينجا خداوند آنها را از عوام اهل ايمان و عمل صالح مجزّى فرموده و بعنوان مقرّبون معرّفى و معنون نموده است و غير سعدا اشقيا ميباشند و لذا در سوره هود مردم منقسم بدو قسم شده‌اند سعيد و شقى و ظاهرا ميمنه بمعناى يمن و سعادت و مشئمه بمعناى شومى و شقاوت است ولى چون عرب بدست راست فال نيک ميزند و بدست چپ فال بد ميمنه و مشئمه بمعناى دست راست و چپ استعمال شده و ميشود و اينجا محتمل است هر دو معنى مراد باشد و سؤال بکلمه ما براى اظهار تعجّب از خوبى و بدى حال آن دو دسته است و البته معلوم است
جلد 5 صفحه 127
که در سابقين هم اسبق وجود دارد و لذا در روايات معتبره سابقون بانبيا و ائمه و امير المؤمنين و شيعيان او و اصحاب يمين باهل ايمان و از آنها بآنان که گناهى دارند و در موقف حساب حاضر ميشوند باختلاف اخبار و آثار تفسير شده و در مجمع از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که سابقون چهار نفرند فرزند آدم عليه السّلام که کشته شد و سابق امّت موسى عليه السّلام که مؤمن آل فرعون است و سابق امّت عيسى که حبيب نجّار است و سابق امّت محمّد صلى اللّه عليه و آله و سلّم که على بن ابى طالب است و ظاهرا در اين روايات بيان افراد جليّه و خفيّه شده و مفسرين هم باختلاف در اين مقام اظهار نظر نموده‌اند و تحقيق همانست که بيان شد و البتّه مقرّبان درگاه الهى در اعلى درجات بهشتهاى پرنعمت جاى دارند و چون قسمت مهمّ ايندسته را انبياء عظام و اوصياء کرام آنها تشکيل ميدهند خداوند فرموده گروهى از پيشينيان و کمى از امّت پيغمبر آخر- الزمان و ايشان بر تختهائى که با طلا تافته و بافته و بجواهر ترصيع يافته قرار و آرام دارند چنانچه مفسرين فرموده‌اند و بنظر حقير محتمل است موضونه بمعناى مرتّبه باشد يعنى بنظم و ترتيب معيّنى چيده شده بر حسب مراتب و مقامات صاحبان آنها و مؤيّد اين معنى آنست که فرموده تکيه‌زنندگانند بر آنها رو برويهم که يکديگر را ببينند و از ملاقات و صحبت و انس با هم بهره‌مند گردند چون معلوم ميشود که طورى چيده شده که رو بروى هم باشند نه پشت بهم-