تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) وَ مِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ (62) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (63) مُدْهامَّتانِ (64) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (65) فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ (66) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (67) فِيهِما فاکِهَةٌ وَ نَخْلٌ وَ رُمَّانٌ (68) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (69) فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (70) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (71) حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (72) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (73) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَ لا جَانٌّ (74) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (75) مُتَّکِئِينَ عَلى‌ رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَ عَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (76) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّکُما تُکَذِّبانِ (77) تَبارَکَ اسْمُ رَبِّکَ ذِي الْجَلالِ وَ الْإِکْرامِ (78) ترجمه‌ و فروتر از آن دو بهشت دو بهشت ديگر است‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد آن دو از شدّت سبزى و خرّمى بسياهى رسيده‌اند پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد در آن دو است دو چشمه که فوّاره آبند پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد در آن دو است ميوه و درخت خرما و انار پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد در آنها زنانى هستند خوش خوى خوب روى‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد آنان زنان سفيد پوستى هستند بازداشت شدگان در خيمه‌ها پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد دست درازى نکرده است بآنها جلد 5 صفحه 122 آدمى پيش از آنان و نه جنّى‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد با آنکه تکيه‌کنندگانند بر بالشهاى سبز و بساطهاى قيمتى و نگارين از اجناس خوب‌ پس بکدام يک از نعمتهاى پروردگارتان انکار ميورزيد با خير و برکت شد نام پروردگارت که صاحب بزرگى و عظمت وجود و مکرمت است. تفسير کلمه دون بمعناى غير و نزديک و فروتر استعمال ميشود و در اينجا بعضى از مفسرين گفته‌اند غير آن دو بهشت که در آيات سابقه بيان و توصيف شد براى اهل تقوى و خوف از خدا دو باغ ديگر است براى تنزّه و تفريح ايشان غير از آن دو باغ که بمنزله بيرونى و اندرونى آنان بود و بعضى گفته‌اند اين دو باغ پست تر از آن دو است براى آنکه مقامات اهل تقوى متفاوت است عالى مسلّط بر دانى است و دانى از حال عالى باخبر نيست و بعضى گفته‌اند آن دو باغ در عالم آخرت است و اين دو باغ در عالم برزخ در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که دو باغ تمام ابنيه و اثاثيه آن از طلا است و دو باغ تمام ابنيه و اثاثيه آن نقره است و از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نگوئيد بهشت يکى است خدا ميفرمايد و من دونهما جنّتان و نگوئيد يکدرجه است خدا ميفرمايد درجات بعضها فوق بعض جز اين نيست که تفاضل افراد بأعمال است و بآنحضرت عرض کردند که مردم از ما تعجّب ميکنند که ميگوئيم بعضى از ما از جهنّم بيرون ميآيند و ببهشت ميروند و بما ميگويند پس آنها با اولياء خدا خواهند بود در بهشت فرمود خدا ميفرمايد و من دونهما جنّتان چنين نيست قسم بخدا نميباشند با اولياء خدا و قمّى ره از آن حضرت نقل نموده که پرسيدند از قول خداوند و من دونهما جنّتان فرمود دو بهشت سبز و خرّم است در دنيا که اهل ايمان متنعّمند در آن دو تا فارغ شوند از حساب خداوند هم در آيه بعد به سبزى و خرّمى آن دو تا بحدّيکه نزديک بسياهى شده تصريح فرموده و آنکه در آن دو دو چشمه آب است که فوران دارند از زمين و بعدا جريان پيدا ميکنند و در آن دو باغ از هر نوع ميوه فراوان است و درخت خرما و انار بسيار است چون خرما غذا است و آب انار مشروب است و اين دو نوع ميوه اختصاص بتفکّه ندارند و بر ساير ميوجات مزيّت دارند در خير و برکت لذا مخصوص بذکر شده‌اند و در آن باغها که براى اهل ايمان و تقوى مقرّر شده زنهاى خوش اخلاق خوب‌ جلد 5 صفحه 123 روئى هستند که در دنيا با معرفت و صلاح و ايمان زندگانى نمودند و آنها آنجا از حور العين جميل‌ترند چنانچه در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم و در کافى از امام صادق عليه السّلام و در فقيه از آن حضرت اين معانى بتفريق و ترتيب نقل شده و بعضى گفته‌اند آنها در آخرت بشوهرهاى خودشان در دنيا از اهل تقوى مسترد ميشوند اگر طرفين طالب باشند و قمّى ره نقل فرموده که آنها دخترانى هستند که روئيده شده‌اند در اطراف شط کوثر هر زمان که يکى از آنها گرفته شود ديگرى بجاى او ميرويد و در کافى از امام صادق عليه السّلام اين معنى تأييد شده است و ظاهرا غير از زنان قاصرات الطرف که در آيات سابقه ذکر شد زنانى در باغهاى بهشتى هستند که در نهايت خوبى از سفيدى ميباشند و در خيمه‌هائى از درّ و ياقوت و مرجان تحت نظر دربانانى از ملائکه جاى دارند و بيرون نميآيند و هر روز براى کرامت خدا بر اهل ايمان آنها را براى ايشان حاضر و تسليم مينمايند چنانچه از روايت کافى از امام صادق عليه السّلام استفاده ميشود و ظاهرا اينها همان خيرات حسانند و محتمل است غير آنها باشند و در هر حال دست احدى از جنّ و انس قبل از شوهرشان در بهشت بآنها نرسيده و غير قاصرات الطرفند و گفته‌اند لذا اين جمله تکرار شده است ولى ظاهر از اين جمله آنست که اين صفت زنان بهشتى است نه دنيوى و اگر خيرات حسان زنان دنيوى باشند اينها غير از آنهايند و بنابراين تقدير کلام آنست که در آن باغها حوريان مقصورات در خيام هستند و نميتوان گفت آنانکه خيرات حسانند حورانند که مقصورات در خيام ميباشند و حقير ترجمه را مبنى بر ظاهر نمودم و محتمل است که اينها همان قاصرات الطرف باشند و اينها همه اوصاف حور العين بهشتى باشد چنانچه قمّى ره در تفسير حور مقصورات في الخيام نقل فرموده قريب بهمان معنى را که در ذيل قاصرات الطرف از او نقل شد و در مجمع از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده که خيمه يک درّه است که طول آن در آسمان شصت ميل است و در هر زاويه از آن اهلى است براى مؤمن که نمى‌بينند آنرا ديگران و نيز از آنحضرت نقل فرموده که مرور نمودم در شبى که مرا بآسمان سير دادند بنهرى که محفوف بود بقبه‌هاى مرجان پس از آن ندا رسيد بمن السّلام عليک يا رسول اللّه پس گفتم اى جبرئيل‌ جلد 5 صفحه 124 اينها کيانند گفت اينها دخترانى از حور العين ميباشند که از خدا اذن گرفتند بشما سلام کنند و خدا بآنها اذن داده پس آنها گفتند ما هميشه زنده‌ايم و نمى‌ميريم و هميشه ما تازه جوانيم يائسه نميشويم زنهاى مردهاى کراميم پس قرائت فرمود حور مقصورات في الخيام و بنابراين محتمل است وجه تکرار اهتمام بشأن اين وصف باشد و تأکيد و تقرير و تثبيت آن در اذهان که معمول در کلام الهى و بلغا است و مکرّر اشاره بآن شده و اهل بهشت تکيه و استناد دارند بر بالشها و مخدّه‌هاى سبز از پارچه‌هاى قيمتى و نگارين بسيار خوب اعلا که ظاهرا آن سبزى از جلاء آنها و انعکاس مدهامّتان توليد شده چون رفرف بوساده و بالش و بساط اطلاق شده و عبقرى بپارچه‌هاى منقوش نوظهور اعلاى قيمتى اطلاق ميشود و اينجا مقصود جنس است و لذا موصوف بجمع شده و رفارف خضر و عباقرى نيز نادرا قرائت شده و در مجمع آنرا از پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نقل نموده است و اينجا خيلى مناسب است تکرار شود پس کدام يک از نعمتهاى خدا را انکار مينمائيد و نام خداوند برتر و بالاتر از هر نام و پرخير و برکت است چه رسد بذات مبارکش که داراى جلال و مبرّى از نقص و صاحب اکرام و انعام و احسان بر بندگان است و ذو الجلال برفع نيز قرائت شده و بنابراين صفت اسم است باعتبار مسمّى و قمّى ره در اين آيه از امام باقر عليه السّلام نقل نموده که ما جلال خدا و کرامت اوئيم که اکرام فرموده است خداى تعالى بندگان خود را بطاعت ما و محبّت ما و در کافى از جابر بن عبد اللّه نقل نموده که چون پيغمبر سوره الرّحمن را قرائت فرمود بر مردم آنها ساکت شدند و چيزى نگفتند پس پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود جن از شما بهتر جواب دادند وقتى که اين سوره را براى آنها قرائت نمودم چون من وقتى ميگفتم فبأى آلاء ربّکما تکذّبان آنها ميگفتند لا بشى‌ء من آلاء ربّنا نکذّب و در ثواب الاعمال از امام صادق عليه السّلام نقل نموده کسيکه بخواند سوره الرّحمن را و بگويد بعد از هر فبأى آلاء ربّکما تکذبان لا بشى‌ء من آلائک رب اکذّب چه شب بخواند و چه روز پس بميرد شهيد مرده و اخبار در فضيلت و ثواب اين سوره خصوصا در شب و روز جمعه بسيار است و پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم آنرا عروس قرآن خوانده چنانچه در مجمع از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده اين فضيلت را و از امام صادق عليه السّلام فضائل ديگرى را که آنجا مفصّلا ذکر شده و الحمد للّه رب العالمين‌ جلد 5 صفحه 125