«سِدْرٍ» درختى است که سايه گسترده‌اى دارد. «مَخْضُودٍ» گياهى که تيغ آن شکسته وبى‌خار باشد. «مَنْضُودٍ» به معناى متراکم است، «مَسْکُوبٍ» يعنى ريزان همچون آبشار و «أَتْرابٌ» يعنى همانند و هم‌سن وسال، مانند «ترائب» به معنى دنده‌هاى سينه که مشابه يکديگرند.
«طَلْحٍ» جمع «طلحه»، به معناى درخت موز است. چنانکه در روايتى از حضرت على عليه السلام نيز به اين معنا آمده است. «1» البتّه بعضى مفسّران، مراد از «طلح» را درخت امّ غيلان مى‌دانند که همان درخت اقاقيا مى‌باشد که داراى گلهاى بسيار خوشبو است. «2»
گرچه «فُرُشٍ» جمع «فراش» به زمين و مرکب و تشک و فرش و تخت گفته شده و «مَرْفُوعَةٍ» به معناى نفيس و گرانبها مى‌باشد، چنانکه پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: در بهشت فرش‌هايى از ابريشم با رنگ‌هاى گوناگون روى يکديگر قرار داده شده است. «3» ولى ظاهراً مراد از «فُرُشٍ» در اينجا، همسران و هم‌خوابگان و مراد از «مَرْفُوعَةٍ»، ارزشمند بودن آنان به خاطر عقل و کمال و جمال است، چنانکه به دنبال آن مى‌خوانيم: «إِنَّا أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً»
«عرب» جمع «عروب» به زنى گفته مى‌شود که خندان و طنّاز و عاشق همسر و نسبت به او فروتن باشد.
«اصحاب اليمين» همان کسانى هستند که در آيه 8 به «أَصْحابُ الْمَيْمَنَةِ» ناميده شدند. از آنجا که در قيامت نامه عمل خوبان را به دست راستشان مى‌دهند و اهل يُمن و سعادت شده‌اند، آنان را اصحاب يمين ناميده‌اند.
در روايتى مى‌خوانيم که پيامبر صلى الله عليه و آله به امّ سلمه فرمود: خداوند پير زنان سفيد موى مؤمن را در قيامت به صورت دخترکانى جوان و زيبا قرار مى‌دهد. «4»
در پايان پاداش مقرّبان فرمود: «جَزاءً بِما کانُوا يَعْمَلُونَ» تمام پاداشها و نعمت‌ها جزاى عملکرد آنان بود، ولى در اين آيات، پس از نعمت‌هايى که براى اصحاب يمين بيان شد، جمله‌ى «جَزاءً بِما کانُوا» نيامده است، گويا همه اينها لطف الهى است.
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». تفسير راهنما.
«3». تفسير نورالثقلين؛ کافى، ج 2، ص 97.
«4». تفسير نورالثقلين.
جلد 9 - صفحه 427
نعمت‌هاى دنيوى آفاتى دارد؛ ولى در بهشت و نعمت‌هاى بهشتى هيچ نقص و آفتى نيست؛ مثلًا:
گياهش تيغ دارد، ولى گياه بهشت تيغ ندارد. «مَخْضُودٍ»
سايه‌اش موقّت است، ولى در بهشت سايه درخت‌ها دائمى است. «ظِلٍّ مَمْدُودٍ»
ميوه‌هاى دنيا يا ناياب است يا موسمى، ولى در قيامت ميوه‌ها زياد و دائمى و در دسترس همه و بدون ضرر و زيان است. «کَثِيرَةٍ، لا مَقْطُوعَةٍ وَ لا مَمْنُوعَةٍ»
همسران در دنيا، گاهى متناسب نيستند، ولى در بهشت از هر جهت متناسبند، «أَتْراباً» گاهى عاشق همسرشان نيستند، ولى در بهشت همه عاشقند، «عُرُباً» گاهى بيوه هستند، ولى در بهشت همه باکره‌اند، «أَبْکاراً» در يک کلام، همسران در قيامت، آفرينش جديدى دارند. «أَنْشَأْناهُنَّ إِنْشاءً»
چون انبياى گذشته زياد بودند، اوصياى آن‌ها نيز زياد بوده‌اند، لذا درباره‌ى تعداد مقرّبان فرمود: «ثُلَّةٌ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَ قَلِيلٌ مِنَ الْآخِرِينَ» مقرّبان از ميان امت‌هاى گذشته بيش از مقرّبان اين امّت است.