تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَلا أُقْسِمُ بِمَواقِعِ النُّجُومِ (75) وَ إِنَّهُ لَقَسَمٌ لَوْ تَعْلَمُونَ عَظِيمٌ (76) إِنَّهُ لَقُرْآنٌ کَرِيمٌ (77) فِي کِتابٍ مَکْنُونٍ (78) لا يَمَسُّهُ إِلاَّ الْمُطَهَّرُونَ (79)
تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ (80) أَ فَبِهذَا الْحَدِيثِ أَنْتُمْ مُدْهِنُونَ (81) وَ تَجْعَلُونَ رِزْقَکُمْ أَنَّکُمْ تُکَذِّبُونَ (82) فَلَوْ لا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ (83) وَ أَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ (84)
وَ نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْکُمْ وَ لکِنْ لا تُبْصِرُونَ (85) فَلَوْ لا إِنْ کُنْتُمْ غَيْرَ مَدِينِينَ (86) تَرْجِعُونَها إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (87)
ترجمه
پس سوگند ياد نميکنم بمواضع وقوع ستارگان
و همانا آن هر آينه سوگنديست اگر بدانيد بزرگ
همانا آن قرآنيست گرامى
در کتابى نگاه داشته شده
مس نميکند آنرا مگر پاک‌شدگان
فرو فرستادنى است از پروردگار جهانيان
آيا پس نسبت باين گفتار سستى ميورزيد
و قرار ميدهيد روزيتان را آنکه شما تکذيب ميکنيد
پس چرا نبايد وقتى که رسيد جان بگلو
و شما آن هنگام نظر ميکنيد
و ما نزديکتريم باو از شما ولى نمى‌بينيد
پس چرا نبايد اگر هستيد غير جزا داده‌شدگان
برگردانيد آنرا اگر هستيد راستگويان.
تفسير
در مجمع از صادقين عليهما السلام نقل نموده که مواقع نجوم طرد نمودن آنها است شياطين را و مشرکين بآن سوگند ياد مينمودند پس خداوند فرموده من بآن سوگند ياد نميکنم و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که در زمان جاهليّت مردم قسم ميخوردند بآن پس خدا فرمود قسم نميخورم من بمواقع نجوم چون امر کسى که بآن قسم بخورد بزرگ است و بنابراين مراد آنست که سوگند ياد نميکنم بمواقع و اوقات سقوط ستارگان و آن سوگند سوگندى است که اگر بدانيد گناه است و ياد کنيد آنرا گناه بزرگى است يا آن سوگندى است که گناه بزرگى است اگر بدانيد ولى افسوس که نميدانيد و بعدا فرموده آنچه بر من نازل شده قرآن مفيد نافع است که در لوح محفوظ الهى وجود دارد مانند آنکه ما ميگوئيم بجان تو قسم نميخورم امر از اين قرار است و شايد جهت منع از چنين قسمى آن باشد که اعراب جاهليّت مواضع وقوع ستارگان و سقوط کواکب را منشأ آثارى ميدانستند از قبيل نزول باران و غيره و ميگفتند باران بفلان ستاره بر ما نازل شد و
جلد 5 صفحه 136
اين کفر يا اقلا بى‌ادبى است چون بايد گفت بخواست خدا نازل شد لذا خداوند باين تقريب از آن و از قسم بمواقع ستارگان که مشعر باين عقائد است منع فرموده و مقرّب يا مؤيّد اين معنى است آنچه در ضمن آيات بعد بيايد انشاء اللّه تعالى ولى مفسرين فرموده‌اند خداوند قسم ياد فرموده بمطالع و مغارب يا مساقط نجوم و لا زائد است و آن معمول در کلام ميباشد يا لا اشاره بردّ اقوال کفار است راجع بقرآن که ميگفتند سحر و شعر و افسانه است يا نفى غير آنچه بقسم اثبات شده براى مزيد تأکيد مانند آنکه گفته شود نيست جز اين قسم بخدا چنين است يا مراد از مواقع نجوم آيات قرآن است که نجوما يعنى متفرّقا بر قلب پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده و خدا بآن قسم ياد فرموده و مؤيّد اين معنى است توصيف قسم ببزرگى و آنکه بعضى بموقع النّجوم قرائت نموده‌اند و مؤيّد اين اقوال است آنکه قمّى ره نقل فرموده که مراد آنست که پس سوگند ياد ميکنم بمواقع نجوم و بنابراين اقوال متعلّق قسم آنست که آنچه بر پيغمبر صلى اللّه عليه و آله و سلّم نازل شده قرآن پر خير و فائده و نفع است براى بشر تا روز قيامت و کلام خدا است که کرامت و احترامش نزد خدا و خلق زياد است ولى آنچه بعنوان تأييد از قمّى ره نقل شد در صافى موجود است و حقير بر حسب معمول خود در نقل روايات بآن اعتماد نمودم و بعد از مراجعه بتفسير برهان و اطلاع بر اخبار معارضه با آن رجوع بتفسير على بن ابراهيم قمّى که نسخه خطى از آن نزد حقير است نمودم ديدم چنين نقلى در آن نبود و بنابراين چون در متشابهات مرجع راسخان در علمند آنچه بدوا ذکر شد بايد تلقّى بقبول شود نه اقوال مفسرين و العلم عند اللّه تعالى و درک نميکنند و اصابت نمينمايند بچيزى از معانى و حقايق قرآن مگر کسانيکه پاک باشند از معاصى و نبايد مسّ نمايند خطّ آنرا مگر کسانيکه خالى از جنابت و با وضو و طهارت باشند چنانچه در روايات ائمه اطهار بآن تصريح شده چون نازل از جانب پروردگار عالم است و جز از طريق اولياء او بحقائق آن راه نتوان يافت و بايد محترم باشد آيا نسبت بقرآن مداهنه و سهل‌انگارى ميکنيد و نفاق ميورزيد و تکذيب ميکنيد باطنا با آنکه ظاهرا تصديق مينمائيد آنرا و قرار ميدهيد بهره خودتان را از آن تکذيب خودتان يا قرار ميدهيد شکر روزى
جلد 5 صفحه 137
خودتان را که خدا بشما داده کفران نعمت او چون وقتى باران ميآيد ميگوئيد بفلان ستاره آمد با آنکه بخواست خدا آمده و قرآن بآن ناطق است و شما تکذيب ميکنيد قرآن را در اين نسبتى که ميدهيد چون مخاطب باين آيات کفار مکّه و منافقين اين امّتند و مستفاد از روايات ائمه اطهار آنست که آنها از اين قبيل نسبتها ميدادند و نفاق و شقاق ميورزيدند و قرآن منزل و تجعلون شکر کم انّکم تکذّبون است پس چرا وقتى بحال احتضار افتاديد و جانتان بحلقومتان رسيد و شما در کنار عزيزانتان نشسته و با حسرت بآنها نگاه ميکنيد و ما با ملائکه‌اى که مأمور قبض ارواحند مشغول قبض روح آنها و نزديکتر از شما بآنانيم ولى شما نميدانيد که ما حاضريم و نمى‌بينيد ملائکه را و با کمال اشتياقى که ببرگشتن روح آنها ببدنشان داريد پس چرا اگر شما مملوک حق و مقهور در تحت اراده او براى مجازات اعمالتان در آخرت نيستيد چنانچه مدّعى آن مى‌باشيد که دار جزائى نيست برنميگردانيد روح آنها را ببدنهاشان اگر راست ميگوئيد و بنابراين کلمه فلولا براى طول کلام و احتياج بربط تامّ تکرار شده و خلاصه کلام آنست که اگر شما راست ميگوئيد عالم ديگرى نيست و از دست شما در اين عالم کارى برميآيد چرا جان عزيزانتان را وقتى ما ميخواهيم بگيريم و بگلو رسيده برنميگردانيد در کافى از امام صادق عليه السّلام در اين آيه نقل نموده که وقتى جان بگلوى محتضر رسيد منزل او را در بهشت باو ارائه ميدهند پس ميگويد مرا بدنيا برگردانيد تا کسان خود را بآنچه ديدم خبر دهم ميگويند نميشود و اگر لا در آيه اول زائد هم نباشد تأکيد در کلام حاصل است