«روح» به معناى راحت و آسايش و رحمت است. «رَيْحانٌ» به گياهان خوشبو و معطّر گفته مى‌شود، همچنين به معناى رزق و روزى نيز آمده است. «تَصْلِيَةُ» از «صلى» به معناى چشيدن، بريان شدن و افتادن است.
آغاز اين سوره، مردم را به سه دسته تقسيم کرد: «کُنْتُمْ أَزْواجاً ثَلاثَةً»: مقرّبان درگاه الهى، اصحاب يمين و اصحاب شمال، پايان سوره نيز سرنوشت اين سه گروه را تکرار مى‌کند.
هرکس به ميزان قرب خود، پاداش دريافت مى‌دارد؛ چنانکه امام صادق عليه السلام فرمود: اگر محتضر از مقرّبان باشد، روح و ريحان در قبر و بهشت پر نعمت براى آخرت او مقرر
جلد 9 - صفحه 447
مى‌شود. البتّه «مقربون» با توجّه به آيات 10 و 11، همان پيشتازان در ايمان و عمل صالح مى‌باشند. «وَ السَّابِقُونَ السَّابِقُونَ أُولئِکَ الْمُقَرَّبُونَ»
از اصحاب يمين در لحظه مرگ تنها رفع نگرانى مى‌شود تا قيامت پاداش دريافت کنند.
ظاهراً مراد از اصحاب يمين کسانى هستند که نامه عملشان به دست راستشان داده مى‌شود که در آيات 71 سوره اسراء و 19 سوره حاقّه و 7 سوره انشقاق از آنان با جمله «فَمَنْ أُوتِيَ کِتابَهُ بِيَمِينِهِ»* نام برده است. مراد از اصحاب شمال نيز کسانى هستند که نامه عملشان به دست چپشان داده مى‌شود. از امام باقر عليه السلام روايت شده که منظور از «الْمُکَذِّبِينَ الضَّالِّينَ» مشرکان مى‌باشند. «1»
براى جمله «فَسَلامٌ لَکَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ» چند معنا بيان شده است:
الف) به اهل بهشت (بدون آنکه شخص معيّنى در کار باشد) گفته مى‌شود: سلام بر تو.
ب) بهشتيان به پيامبر درود مى‌فرستند، بخاطر زحمات او که آنان را به اين مقام رسانده است.
ج) پيامبر به خاطر رستگارى اين گروه در خير و سلامتى است. «2»
در آيه 51 خوانديم: «ثُمَّ إِنَّکُمْ أَيُّهَا الضَّالُّونَ الْمُکَذِّبُونَ، لَآکِلُونَ مِنْ شَجَرٍ مِنْ زَقُّومٍ» ولى در آيه 92 مى‌فرمايد: «وَ أَمَّا إِنْ کانَ مِنَ الْمُکَذِّبِينَ الضَّالِّينَ فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ» چرا در آيه اول، ضالّين بر مکذّبين مقدّم شده و در پايان برعکس شده است؟
پاسخ: به نظر مى‌رسد که خطاب آيه اول در دنيا است که انسان از انحراف و گمراهى به تکذيب کشيده مى‌شود، ولى در آخر سوره مسئله جان دادن مطرح است که آغاز کيفر است و کيفر، از خلاف سنگين آغاز مى‌شود، تکذيب مهم‌تر از انحراف است.
در اين آيات، لحظات جان دادن سه گروه در کنار هم مطرح شده است تا انسان در اين نمايشگاه معنوى، کدام يک را انتخاب کند: فَرَوْحٌ وَ رَيْحانٌ وَ جَنَّةُ نَعِيمٍ ... فَنُزُلٌ مِنْ حَمِيمٍ وَ تَصْلِيَةُ جَحِيمٍ
براى پاداش مقرّبان و اصحاب يمين دليلى نيامده است، ولى براى کيفر کافران دليل آمده
«1». تفسير نورالثقلين.
«2». تفسير راهنما.
جلد 9 - صفحه 448
که چون مکذّب و ضالّ هستند. پس تنبيه، دليل مى‌خواهد ولى در لطف و محبت، کسى سراغ علّت نمى‌رود. «1»
امام صادق عليه السلام فرمود: پذيرايى با آب جوشان، در برزخ و قبر است و ورود به دوزخ، در قيامت است. «2»
اين سوره با ياد معاد آغاز و با نام معاد ختم گرديده است.