تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَ لا يَکُونُوا کَالَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ مِنْ قَبْلُ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَ کَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ «16»
شأن نزول: عده‌اى از مؤمنان در مکه معظمه با وجود فقر و فاقه، به جدّ تمام مشغول طاعت و عبادت بودند. بعد از آنکه به مدينه مکرمه هجرت نمودند، مال بسيار به دست ايشان درآمد و نعمت بر ايشان فراخ شد، مشغول به آن گرديده، فتور و قصور در وظايف طاعات و عبادات آنها ظاهر شد؛ آيه شريفه نازل گرديد:
أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا: آيا وقت نيامده براى آنان که ايمان آورده‌اند، أَنْ تَخْشَعَ: آنکه بترسد و نرم شود، قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ: دلهاى ايشان براى ياد خدا، يعنى براى آنچه خدا را به آن ياد کنند از مواعظ، وَ ما نَزَلَ مِنَ الْحَقِ: و بر آنچه نازل فرموده خدا از کلام حق و صدق که قرآن است. زمخشرى گفته مراد هر دو، قرآن است، چه قرآن جامع هر دو وصف باشد، يعنى هم ذکر و هم موعظه است. يا مراد خشوع قلب باشد در وقت ذکر خدا و تلاوت قرآن. نزد بعضى آيه در باره منافقان است، يعنى آيا وقت آن نشده کسانى که ايمان آورده‌اند به زبان، قلوب آنها خاشع شود براى ترس از خدا، و به حقيقت و از روى خلوص ايمان آرند.
تنبيه: اين مطلب محقق شده که آيات قرآنى، عبرت به عموم لفظ است نه خصوص سبب، بنابراين آيه شريفه شامل است عموم مکلفين را در هر عصر و زمان؛ لسان وحى گويا باشد کسانى را که با اظهار ايمان، مشغول لهو و لعب و معاصى شده، غافلند از وبال و نکال، سر انجام بد آنان از راه لطف و مرحمت
جلد 13 - صفحه 29
تذکر فرمايد: آيا وقت نشده اين اشخاص را که قلبهاى آنها خاشع شود به ذکر خدا و آنچه نازل شده از حق و قرآن؟ که اگر قلب آگاه باشد، کلام حق او را منقلب گرداند.
چنانچه فضيل بن عياض، راهزن بود، و تجار از دست او به تنگ آمده بودند و چاره‌اى نداشتند. در همسايه او کنيزى بود که او را بسيار دوست مى‌داشت.
شبى خواست نزد او رود، به بالاى بام برآمد، از آن خانه صدائى شنيد، يکى اين آيه مى‌خواند: «أَ لَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِکْرِ اللَّهِ ...» فضيل چون آيه را شنيد متأثر شد، گفت: الهى، وقت آن آمده دل من نرم شود و ترسکار گردم. پس بسيار گريست و بازگشت نمود. در خرابه‌اى رفت که بخوابد، جمعى کاروان را آنجا ديد که با هم مى‌گفتند امشب بيدار باشيد که فضيل در راه است مبادا راهزنى کند فضيل با نفس خود گفت: اى نفس شرير، ببين که خلق خدا چگونه از تو ترسانند، پس توبه کرد، و با خود قرار داد تا زنده باشد مجاور مسجد الحرام باشد. بعد آواز داد که اى قوم، فضيل عياض منم، از من نترسيد که من ترسکار و توبه نمودم و آنچه کرده‌ام پشيمانم. پس به مکه رفت و آنجا مجاور شد و از جمله اولياء گرديد. «1» وَ لا يَکُونُوا: «عطف بر ماقبل» يعنى وقت نيامده مؤمنان را که نباشند، کَالَّذِينَ أُوتُوا الْکِتابَ: مانند آنان که داده شده‌اند کتاب را، مِنْ قَبْلُ: پيش از قرآن يعنى، يهود و نصارى، يعنى مثل آنها نباشند که ايشان تورات و انجيل را عطا شده بودند در اول حال خاشع و خاضع بودند؛ فَطالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ: پس دراز شد بر آنها زمان، يعنى عمر دراز يافتند و آرزوى دور [پيش گرفتند يا] دراز گشت بر ايشان زمان فترت ميان آنها و انبياى ايشان، يا طويل شد زمان جزا دادن آنان، فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ: پس سخت شد دلهاى ايشان و در آن، اثر خشوع نماند، پس روى به معصيت آوردند و شريعت خود را فروگذاشتند.
«1» منهج الصادقين، جلد 9، صفحه 183.
جلد 13 - صفحه 30
ابن مسعود از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که يهودان از تورات آنچه مقبول طبع ايشان و مشتهى نفس آنان بود و تکليفى و مشقتى نبود، بگذاشتند؛ [و آنچه نواهى و زواجر بود، منحرف ساختند، کقوله تعالى «يُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ»* و آنچه هواى نفس ايشان بود به جاى آن نوشتند] بعد از آن گفتند آن را بر قوم عرضه دارند هر که قبول نکند او را بکشند.
پس اتفاق نموده نزد حبر که اعلم است ببرند، اگر او قبول کند رد نتوان کرد، و اگر قبول نکند او را بکشند. حبر مطلع شد، آياتى چند بر ورقى نوشت. چون نزد او آمدند و محرّفات را بياوردند، آن ورق را بر بالاى آن نهاد گفت: اين کلام خدا و تورات حضرت موسى عليه السّلام است. ايشان پنداشتند کتاب محرّف آنها را گويد، شاد شدند؛ بعضى از خواص مى‌دانستند، چون «حبر» وفات نمود، مطلب آشکار، اختلاف در بنى اسرائيل، هفتاد و دو فرقه شدند، طايفه‌اى که بر حق بودند تابع «حبر» گرديدند. «1» نزد بعضى مراد اين آيه اهل کتابند که قبل از بعثت، ايمان به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم داشتند. چون آمدن حضرت طول کشيد، دلهاى ايشان سخت، و بدعت و رهبانيت وضع و صومعه ساختند و کمى بر دين حضرت عيسى عليه السّلام باقى ماندند، چنانچه فرمايد: وَ کَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ:
و بسيارى از ايشان خارج شدند از دين خود و تارک احکام کتاب به جهت زيادتى قساوت.
تبصره: يکى از اخلاق رذيله که عاقبتش وخيم و باعث هلاکت شود، قساوت قلب است؛ چنانچه اهل کتاب به سبب درازى عمر و آرزوهاى دراز، قلبهاى آنها سخت شده بالاخره بيشتر آنان خارج شدند از فرمان سبحانى و احکام الهى.
در کافى- از جمله کلام الهى به حضرت موسى عليه السّلام: يا موسى
«1» مدرک ياد شده.
جلد 13 - صفحه 31
لا يطول فى الدّنيا املک فيقسوا قلبک، و قاسى القلب منّى بعيد. «1» فرمود: اى موسى، دراز نکن آرزوى خود را در دنيا، پس سخت شود قلب تو؛ و کسى که قلبش سخت باشد از قرب من دور است.
و به حضرت عيسى عليه السّلام فرمايد: لا تکثروا الکلام بغير ذکر اللّه فتقسوا قلوبکم، فانّ القلب القاسى منّى بعيد من اللّه، و لا تنظروا فى ذنوب العباد کانّکم ارباب، و انظروا فى ذنوبکم کانّکم عبيد. و النّاس رجلان: مبتل و معاف، فارحموا اهل البلاء و احمدوا على العافية: بسيار نکنيد کلام را به غير ذکر خدا، تا به سبب آن غليظ و سخت نگردانيد دلهاى خود را؛ و قلبى که قساوت داشته باشد، دور است از رحمت خدا. و نظر در گناه عباد نکنيد، زيرا شما معبود آنها نيستيد و نظر در گناه خود کنيد، زيرا شما بنده خدا هستيد. و مردمان دو دسته‌اند:
صاحب ابتلا و صاحب عافيت؛ بر اهل بلا رحم کنيد، و بر عافيت سپاسدارى کنيد.