اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم يَأن‌ِ لِلَّذِين‌َ آمَنُوا أَن تَخشَع‌َ قُلُوبُهُم لِذِکرِ اللّه‌ِ وَ ما نَزَل‌َ مِن‌َ الحَق‌ِّ وَ لا يَکُونُوا کَالَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ مِن قَبل‌ُ فَطال‌َ عَلَيهِم‌ُ الأَمَدُ فَقَسَت قُلُوبُهُم وَ کَثِيرٌ مِنهُم فاسِقُون‌َ «16»
جلد 16 - صفحه 430
آيا وقت آن نرسيده از براي مؤمنين اينکه خاشع شود قلوب آنها از براي ذکر خداي متعال و آنچه نازل فرموده از حق‌ّ و نبوده باشند مثل کساني که به آنها کتاب داده شده يهود و نصاري از قبل از اسلام پس طول کشيد بر آنها مدت پس قساوت پيدا کرد قلوب آنها و کثير از آنها فاسق بودند. در اخبار داريم که اينکه آيه شريفه راجع به دوره غيبت حضرت بقيّة اللّه است و مکرر گفته شده که اخبار در بيان مصداق اتم‌ّ است منافي با عموم و اطلاق آيات نيست لذا مي‌فرمايد:
أَ لَم يَأن‌ِ استفهام انکاريست يعني البتّه رسيده وقت آنکه.
لِلَّذِين‌َ آمَنُوا براي مؤمنين.
أَن تَخشَع‌َ قُلُوبُهُم لِذِکرِ اللّه‌ِ خشوع قلب لين و نرمي قلب است که زود متأثر ميشود و بزبان ما نازک دل است و ذکر الهي مواعظ و نصايح است که در قلب اثر بگذارد پند بگيرد از غفلت بيرون آيد به ياد خدا و روز جزاء بيفتد و پيرامون معاصي نرود و کوتاهي در عبادت و بندگي نکند.
وَ ما نَزَل‌َ مِن‌َ الحَق‌ِّ آيات شريفه قرآن و فرامين الهي و دستورات ديني که تمام حق است و بايد پيروي نمود و مخالفت نکرد.
وَ لا يَکُونُوا کَالَّذِين‌َ أُوتُوا الکِتاب‌َ مِن قَبل‌ُ يعني نباشند مؤمنين مثل اهل کتاب يهود و نصاري که آنچه انبياء آنها آنها را نصيحت مي‌کردند و موعظه مي‌نمودند دست از شرک و کفر و فسق و فجور خود بر نمي‌داشتند و خردلي به آنها اثر نمي‌گذاشت بلکه چه اندازه از انبياء خود را کشتند و چه اندازه آنها را تکذيب کردند حتّي دارد سه مرتبه تورية از آنها برداشته شد و تواترش منقطع شد و نصاري چهار انجيل تشکيل دادند و انجيل برنابا را دور انداختند و شرح مزخرفات و کفريات اينکه توراتي که فعلا در دست يهود است و اناجيل اربعه را مفصّلا در مجلّد اوّل کلم الطّيب در باب نبوّت خاصّه بيان کرده‌ايم مراجعه نمائيد.
فَطال‌َ عَلَيهِم‌ُ الأَمَدُ خداوند مهلت داد آنها را و مدّت امهال آنها طولاني شد در اثر اينکه امهال روز به روز کفر و زندقه آنها زيادتر شد فَقَسَت قُلُوبُهُم که در جميع کفّار و مشرکين قساوت قلب آنها به قدر قساوت قلوب يهود نيست که به هيچ راهي مستقيم نميشوند و اعدي عدّ و مسلمين
جلد 16 - صفحه 431
هستند وَ کَثِيرٌ مِنهُم فاسِقُون‌َ شما مؤمنين هم در دوره غيبت به اينکه پايه و درجه نرسيديد که امروز به عين مشاهده ميشود در اينکه جوانها رجالا و نساء که ابدا اعتنايي به علماء دين و به احکام شريعت سيّد المرسلين و به مواعظ قرآن مبين ندارند و روز بروز بر قساوت آنها افزوده ميشود تا به کجا برسد