«مَرَجَ» به معناى رها ساختن است و «بَرْزَخٌ» به حدّ فاصل ميان دو چيز گفته مى‌شود.
«لؤلؤ» به معناى مرواريدى است که درون صدف پرورش يابد و «مرجان»، هم به مرواريدهاى کوچک گفته مى‌شود و هم نوعى حيوان دريايى که شبيه شاخه درخت است و صيّادان آن را صيد مى‌کنند.
«بحر» به آب زياد گفته مى‌شود، خواه دريا باشد يا رودخانه و مقصود از «بحرين»، آب‌هاى شور و شيرين است. معمولًا آب رودخانه‌ها شيرين و آب درياها شور است. چنانکه در آيات ديگر مى‌فرمايد: «ما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ» «1» دو دريا يکسان نيستند، يکى آبش گوارا، شيرين و نوشيدنش خوشگوار است و يکى شور و تلخ است. آب شور براى حفظ حيات جانداران دريايى است و آب شيرين براى حفظ حيات نباتات، گياهان، انسان‌ها و حيوانات که در خشکى زندگى مى‌کنند.
عبارتِ «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ» دو بار در قرآن آمده است: يک بار در سوره فرقان آيه 53 و يک بار در اين سوره. در آنجا ابتدا از جهاد بزرگ با کفار سخن مى‌گويد. «فَلا تُطِعِ الْکافِرِينَ وَ جاهِدْهُمْ بِهِ جِهاداً کَبِيراً» و به دنبال آن مى‌فرمايد: «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ هذا عَذْبٌ فُراتٌ وَ هذا مِلْحٌ أُجاجٌ وَ جَعَلَ بَيْنَهُما بَرْزَخاً وَ حِجْراً مَحْجُوراً» ولى در اين سوره، ابتدا سخن از ميزان و حساب و عدل
«1». فاطر، 12.
جلد 9 - صفحه 390
است، «وَضَعَ الْمِيزانَ- أَقِيمُوا الْوَزْنَ- لا تُخْسِرُوا الْمِيزانَ»، و پس از آن مى‌فرمايد: «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ. بَيْنَهُما بَرْزَخٌ لا يَبْغِيانِ» يعنى آب شور و شيرين به هم تجاوز نمى‌کنند، زيرا عدم تجاوز با عدل تناسب بيشترى دارد. به دنبال آن مى‌فرمايد: «يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ» آرى اگر عدالت بود و تجاوزگرى نبود، زيبايى‌ها پيدا مى‌شوند.
دين اسلام، دين فطرى است و خداوند گرايش‌ها و نيازهاى فطرى بشر را تأمين کرده است، که يکى از آنها گرايش به زيبايى و زينت است. آن هم گوهرى گرانبها همچون مرواريد که از دريا استخراج مى‌شود.
قرآن، در بيان ساير نعمت‌ها کلمه «له» را بکار نبرد، ولى در مورد کشتى فرمود: «وَ لَهُ الْجَوارِ» شايد به خاطر آن باشد تا بگويد ساخته دست شما نيز از اوست. زيرا فکر و طرح و قدرت جسمى شما براى ساخت و مواد و آثار آنها همگى از اوست.
هنگامى که امام على عليه السلام اين آيات را تلاوت فرمود: «يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ» از آن حضرت پرسيدند: پس چرا شما از اين نعمت‌ها استفاده نمى‌کنيد؟ آن حضرت فرمود: خداوند بر رهبران عادل واجب کرده که زندگى خود را چنان ساده و تنگ بگيرند که فقر بر فقرا سخت نباشد. «1»
امام صادق عليه السلام در تفسير آيه «مَرَجَ الْبَحْرَيْنِ يَلْتَقِيانِ» فرمود: «على و فاطمة عليهما السلام بحران عميقان، لا يبغى احدهما على صاحبه، يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَ الْمَرْجانُ، الحسن و الحسين عليهما السلام» «2» على و فاطمه عليهما السلام دو درياى عميق‌اند که هيچ‌يک بر ديگر تجاوز نمى‌کند و از اين دو دريا، لؤلؤ و مرجانى چون حسن و حسين عليهما السلام خارج مى‌شود.