تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرِينَ (286)
لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً: تکليف نفرمايد و به رنج و زحمت نيفکند خداى تعالى هيچ نفسى را، إِلَّا وُسْعَها: مگر کمتر از طاقت و گنجايش او، زيرا (وسع) کمتر از طاقت باشد، يعنى تکليف به حيثيتى است که نفس متسع باشد طاقت او در آن و آسان براى اداى آن چنانچه فرموده: يُرِيدُ اللَّهُ بِکُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِکُمُ الْعُسْرَ.
تبصره: آيه شريفه دال است بر عدم وقوع تکليف به محال و امتناع آن از خداى تعالى، بلکه حق تعالى مکلف نفرموده هيچ نفسى را مگر آنچه بر او آسان باشد نه دشوار، و تکليف کمتر از طاقت و وسع انسانى است. نه بمقدار طاقت، زيرا اگر بقدر طاقت بودى مکلف به رنج و حرج افتادى، و حال آنکه فرموده: «وَ ما جَعَلَ عَلَيْکُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ».
لَها ما کَسَبَتْ: مر آن نفس را باشد آنچه کسب کند از نيکى، يعنى منافع اعمال خيريه صادره از او به او برگردد. وَ عَلَيْها مَا اکْتَسَبَتْ: و بر او باشد آنچه بجا آورد از بديها، يعنى ضرر معاصى که عقاب است به او عايد شود نه به غير.
تنبيه: در آيه شريفه دلالاتى است:
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 523
1- دليل بر بطلان قول تکليف ما لا يطاق، زيرا تکليف به کمتر از وسع است. و دليل بر اين آنکه ما را طاقت آن هست شبانه روز بيش از هفده رکعت نماز بجاى آريم، و نيز طاقت آن باشد در سال بيشتر از يک ماه روزه داريم، حق تعالى اقتصار بر هفده رکعت نماز و سى روز روزه فرمود.
2- دال است بر آنکه خير و شر طاعت و معصيت صادره از بندگان، نفعى و ضررى به ساحت قدس کبريائى وارد نسازد، بلکه تمام راجع به خود بندگان است.
3- دال است بر آنکه ثواب و عقاب منوط به عمل، و حق تعالى بندگان را بر وفق افعال مجازات خواهد داد به عدل يا به فضل.
نکته: فرمايش: لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اکْتَسَبَتْ در اين کلام صنعت طباق است که دو معنى متضاد يعنى خير و شر را به دو حرف (لام) و (على) بيان فرموده و نهايت فصاحت و بلاغت است. و تخصيص کسب به خير و اکتساب به شر به جهت اکتساب متضمن ميل نفس و مشتهى او است به شرّ، و لذا جديّت در تحصيل آن بيشتر و عمل در آن اکثر باشد، و لکن خير چنين نيست، زيرا مستلزم کلفت و زحمت باشد در قبول و عمل.
چون حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در شب معراج کلمات با برکات را از واهب العطايا استماع نمود، به الهام ربانى به زبان امت اين کلام ميمنت انجام را ادا نمود که: رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا: اى پروردگار ما مؤاخذه مفرما و مگير ما را به عقوبت اگر فراموش کرديم فعلى از طاعات را، أَوْ أَخْطَأْنا: يا خطا کرديم و بدون قصد مرتکب گناهى شديم.
مفسران: نسيان و خطا را در اين مقام چهار وجه بيان نموده‌اند:
1- نسيان به معنى ترک و خطا به معنى گناه، يعنى اى پروردگار ما مؤاخذه مفرما ما را بر ترک واجب و فعل حرام.
2- مراد نسيان متعرض شدن به اسبابى است که مؤدى به غفلت باشد از واجب، و مراد به خطا تعرض به اسبابى که موجب خطا باشد، يعنى
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 524
بار خدايا ما را مواخذه مفرما به صدور موجباتى که باعث غفلت يا منجر به خطا شود.
3- آنکه نسيان و خطا بر معنى حقيقى باشد، يعنى پروردگارا ما را مؤاخذه مفرما بر آنچه بر سبيل فراموشى و سهو از ما صادر گردد. و حق تعالى اجابت فرمود، چنانچه حديث مشهور نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که فرمود: رفع عن امّتى تسعة: الخطاء و النّسيان و ما استکرهوا عليه (الخ) شاهد عدل است بر اين «1».
4- قول ابن عباس- پروردگارا ما را معاقب مگردان اگر در حين جهل يا خطا معصيت کرده باشيم.
رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً: پروردگارا تحميل مفرما بر ما بار سنگين و گران را. اصر، کار دشوارى است که به جهت سختى آن حبس نمايد شخص را در مکانى که نتواند به مکانى ديگر رود. مراد تکليف سخت است. کَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا: چنانچه تحصيل فرمودى آن را بر کسانى که پيش از ما بوده‌اند، يعنى يهود و نصارى که تکليف شاقه بر ايشان بوده، چنانچه در احاديث وارد شده که بر امت موسى عليه السلام پنجاه رکعت نماز در شبانه روز واجب بود، و زکات آنها ربع مال، و نماز آنها غير از مسجد جايز نبود. و چون جامه آنها نجس شدى آب مطهر نبود، بايد آن را قطع کنند و وقتى گناه مى‌کردند علامت آن گناه برايشان ظاهر شدى. و اگر در خانه مشغول معصيت شدى بر درب آن خانه به خطى روشن نوشته شدى که فلان معصيت نمايد؛ و حق تعالى اين گونه تکاليف شاقه را به ميامن وجود حضرت حتمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از امت او برداشته.
رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ: پروردگارا تحميل مکن بر ما آن
«1» خصال صدوق، جزء دوّم صفحه 417، حديث نهم- اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، جلد 2 صفحه 463، حديث دوّم.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 525
چيزى را که ما را طاقت و توانائى آن نيست. مراد حديث نفس و وسوسه باشد به قول آنانکه آيه را مدنى دانند. و بنابر آنکه آيه مکى باشد مراد جميع تکاليف بدنيه است که فوق طاقت بشريه باشد. بنابراين غرض اين دعا انقطاع به حق تعالى مى‌باشد و مجرد دعا که متضمن عبادت است، زيرا چه اين دعا بکنيم يا نکنيم خداى تعالى تکليف ما لا يطاق نفرمايد، زيرا منافى حکمت خواهد بود و نزد بعضى مراد شدت عقوبت عاجله و آجله است که فوق طاقت باشد يعنى ما را در دنيا و آخرت عقوبتى مفرما که طاقت آن نداشته باشيم.
وَ اعْفُ عَنَّا: و عفو فرما و گذشت نما گناهان ما را. وَ اغْفِرْ لَنا: و بيامرز گناهان و عيوب ما را و به مؤاخذه آن ما را رسوا مفرما. يا عفو فرما گناهان ما را و بپوشان خطاهاى ما را يا قول ما را عفو و فعل ما راستر نما.
يا عفو کن صغاير ما را. وَ ارْحَمْنا: و ببخش ما را به قبول طاعات ما و تعطف نما به ما و تفضل فرما بر ما در دنيا. أَنْتَ مَوْلانا: تو آقا و ناصر و خالق و ولى و صاحب اختيار ما هستى. فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرِينَ:
پس يارى نما و مظفر و منصور فرما ما را بر همه کافران به قهر و تسلط در مقابله ايشان و غلبه در حجت به محاوره آنان، چه از حق مولى آنست که يارى فرمايد مواليان خود را.
در منهج- مروى است که حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در شب معراج اين دعا را خواند و ملائکه آمين گفتند و حق تعالى اجابت فرمود، و لذا معاذ بن جبل چون اين آيه را تمام نمودى آمين گفتى «1».
و حضرت فرمود: من هر فصلى از اين دعا مى‌گفتم، حق تعالى مى‌فرمود اجابت نمودم دعاى تو را «2».
و لذا مستحب است کثرت قرائت اين آيه، و از آن حضرت مروى است که فرمود: حق تعالى اين دو آيه را انزال فرمود از گنجهاى بهشت، و آن را به يد قدرت خود نوشته، خداوند رحمان پيش از خلقت آسمان و زمين به
«1» منهج الصادقين، جلد دوّم، صفحه 163.
«2» منهج الصادقين، جلد دوّم، صفحه 164.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 526
دو هزار سال، هر که قرائت کند اين دو آيه را بعد از عشاء، کفايت نمايد قيام شب او را، «1» يعنى چنان باشد که همه شب را احياء کرده باشد به عبادت و طاعت. و نيز فرمود: هر که همه شب را احياء کرده باشد به عبادت و طاعت.
و نيز فرمود: هر که اين دو آيه قرائت کند خدا جميع مهمات او را کفايت فرمايد. «2» تتمه: در حديث وارده شده، چون بنده مومن اين آيه بخواند بدين جا که رسد: غُفْرانَکَ، حق تعالى فرمايد: آمرزيدم تو را. چون گويد: لا تُؤاخِذْنا، فرمايد: مؤاخذه ننمايم. چون گويد: وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً، فرمايد: تحميل ننمايم چيزى را که طاقت آن نداريد. چون گويد: وَ اعْفُ عَنَّا، بفرمايد: عفو نمودم. چون گويد: وَ اغْفِرْ لَنا، فرمايد: آمرزيدم تو را. چون گويد: وَ ارْحَمْنا، فرمايد: رحم نمودم بر تو. چون گويد: فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرِينَ، فرمايد:
نصرت دادم شما را بر کافران.
و الحمد لله رب العالمين و صلى الله على سيدنا و نبينا جدى محمد و اله الطاهرين المعصومين و لعنة الله على اعدائهم اجمعين الى يوم الدين، و انا الاحقر العاصى الحسين بن احمد الحسينى الاثنى عشرى الشاه عبد العظيمى اللهم اغفر لهما و لجميع المؤمنين و المؤمنات پنجشنبه 23 محرم الحرام 1376 هجرى
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 314.
«2» مدرک پيشين.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 527
فهرست مجلدات تفسير اثنى عشرى
تفسير اثنى عشرى مشتمل است بر چهارده جلد به نام نامى چهارده معصوم عليهم السلام:
جلد اول. مشتمل بر دو سوره: سوره فاتحه، سوره بقره.
جلد دوم. مشتمل بر دو سوره: سوره آل عمران، سوره نساء.
جلد سوم. مشتمل بر دو سوره: سوره مائده، سوره انعام.
جلد چهارم. مشتمل بر دو سوره: سوره اعراف، سوره انفال.
جلد پنجم. مشتمل بر دو سوره: سوره توبه، سوره يونس.
جلد ششم. مشتمل بر سه سوره: سوره هود، سوره يوسف، سوره رعد.
جلد هفتم. مشتمل بر چهار سوره: سوره ابراهيم، سوره حجر، سوره نحل سوره بنى اسرائيل.
جلد هشتم. مشتمل بر چهار سوره: سوره کهف، سوره مريم، سوره طه، سوره انبياء.
جلد نهم. مشتمل بر پنج سوره: سوره حج، سوره مومنون، سوره نور سوره فرقان، سوره شعراء.
جلد دهم. مشتمل بر هشت سوره: سوره نمل، سوره قصص، سوره عنکبوت، سوره روم، سوره لقمان، سوره سجده، سوره احزاب، سوره السباء
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 528
جلد يازدهم. مشتمل بر نه سوره: سوره فاطر، سوره يس، سوره الصافات، سوره ص، سوره زمر، سوره مومن، سوره سجده، سوره شورى سوره زخرف.
جلد دوازدهم: مشتمل بر سيزده سوره: سوره الدخان، سوره الجاثيه، سوره الاحقاف، سوره محمد صلى الله عليه و آله و سلّم، سوره الفتح، سوره الحجرات، سوره ق، سوره و الذاريات، سوره الطور، سوره النجم، سوره القمر، سوره الرحمن، سوره الواقعه، جلد سيزدهم. مشتمل بر بيست و يک سوره: سوره الحديد، سوره المجادله، سوره الحشر، سوره الممتحنه، سوره الصف، سوره الجمعه، سوره المنافقين، سوره التغابن، سوره الطلاق، سوره التحريم، سوره الملک، سوره ن، سوره الحاقه، سوره المعارج، سوره نوح، سوره الجن، سوره المزمل، سوره المدثر، سوره القيمه، سوره الدهر، سوره المرسلات.
جلد چهاردهم. مشتمل بر سى و هفت سوره: سوره النبأ، سوره النازعات، سوره عبس، سوره التکوير، سوره الانفطار، سوره المطففين، سوره الانشقاق سوره البروج، سوره الطارق، سوره الاعلى، سوره الغاشيه، سوره الفجر سوره البلد، سوره الشمس، سوره الليل، سوره الضحى، سوره الم نشرح، سوره التين، سوره اقرء، سوره القدر، سوره البينه، سوره الزلزال، سوره العاديات، سوره القارعه، سوره التکاثر، سوره و العصر، سوره الهمزه، سوره الفيل، سوره قريش، سوره الماعون، سوره الکوثر، سوره الکافرون، سوره النصر، سوره تبت، سوره الاخلاص، سوره الفلق، سوره الناس.