تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اکْتَسَبَتْ رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً کَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْکافِرِينَ (286)
ترجمه
تکليف نميکند خدا کسى را مگر باندازه وسعش مر او راست آنچه کسب کرده و بر او است آنچه اکتساب نموده پروردگار ما مؤاخذه مکن ما را اگر فراموش کرديم يا خطا نموديم پروردگار ما بدوش ما مگذار بار گرانرا چنانچه گذاردى آنرا بر دوش آنانکه بودند پيش از ما پروردگار ما و تحميل مفرما بر ما آنچه را نيست طاقت از براى ما بر آن و درگذر از ما و بيامرز ما را و رحم فرما بر ما تو صاحب اختيار مائى پس يارى کن و نصرت ده ما را بر گروه کافران..
تفسير
خداوند واجب نفرموده است بر مردم مگر چيزيرا که در حد وسع و کمتر از توانائى آنها باشد و هر چه زائد از وسع و بميزان توانائى آنان باشد تکليف
جلد 1 صفحه 370
را از آن برداشته است بمقتضاى روايات معتبره و هر کس هر چه کسب کند از خير و شر نفع و ضرر آن عائد او خواهد شد و خداوند از طاعت مردم منتفع نميشود چنانچه از معصيت آنها متضرر نميگردد و اينکه از خير بکسب و از شر باکتساب تعبير فرموده است شايد براى آن باشد که چون معصيت با طبع مردم موافق است گويا بيشتر براى طلب آن سعى و کوشش ميکنند و شايد براى تفنن در عبارت باشد و ممکن است هر دو منظور باشد و چون خطا و نسيان براى مسامحه و غفلت از تکليف روى ميدهد و اگر انسان اهتمام بامرى داشته باشد و مراقبت و تحفظ نمايد خطا و نسيان براى او روى نميدهد ممکن است مورد مؤاخذه الهى شود و باين جهت سؤال از رفع آن شده است و نيز سؤال شده است از آنکه خداوند وضع نفرمايد بر اين امت تکاليف شاقه را از قبيل خودکشى و ازاله نجاست از بدن ببريدن و تحريم امتعه لذيذه و غير اينها چنانچه بر بنى اسرائيل وضع شده بود و ديگر سؤال شده است از آنکه خداوند عقوبت نفرمايد در دنيا اين امت را بامثال عقوبات امم سابقه مانند مسخ و خسف و رسوائى دنيوى و امثال اينها که معمول بوده و از اين امت رفع شده است انشاء اللّه تعالى و در خاتمه طلب ستر عيوب و معاصى و مغفرت ذنوب و جرائم و تفضل و ترحم بر بندگان شده است و تصريح نموده بمولويت حقه حقيقيه الهيه و اشاره بسزاوار بودن او باين مواهب و کرامات و آنکه نصرت دهد خداوند مؤمنان را بر کفار به شمشير و حجت تا با کمک او مقهور و مغلوب نشوند در مقام مبارزه و محاجه با آنان و تمام اين سؤالات و ادعيه را خداوند اجابت فرمود چنانچه عياشى از يکى از صادقين عليهما السلام نقل نموده است و قمى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که اين آيه مکالمه خداوند است با پيغمبر خود (ص) در شب معراج آنحضرت فرمود در آنشب چون به سدرة المنتهى رسيدم ديدم در زير سايه هر برگى از آن درخت امتى از امم قرار دارند و من در مقام قاب قوسين او ادنى بودم حقير عرض ميکنم قاب بمعنى مقدار است و اين تعبير را در مقام کنايه از کمال قرب و نزديکى مينمايند چون دو نفر کماندار وقتى کمال قرب را بيکديگر پيدا ميکنند که بيش از مقدار دو کمان فاصله بين آندو نباشد. در اينوقت خداوند ندا فرمود آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ پس من از طرف خود و امتم گفتم و المؤمنون کل آمن باللّه و ملائکته و کتبه و رسله لا نفرق
جلد 1 صفحه 371
بين احد من رسله و گفتم سمعنا و اطعنا غفرانک ربنا و اليک المصير پس خداوند فرمود لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اکْتَسَبَتْ پس من گفتم ربنا لا تؤاخذنا ان نسينا او اخطأنا پس خدا فرمود مؤاخذه نميکنم تو را پس من گفتم ربنا و لا تحمل علينا اصرا کما حملته على الذين من قبلنا پس خدا فرمود بدوش تو نمينهم پس من گفتم ربنا و لا تحملنا ما لا طاقة لنا به تا آخر آيه و خداوند فرمود به تحقيق عطا کردم آنچه را خواستى به تو و امتت پس امام صادق عليه السلام فرمود که ورود ننمود هيچ پيغمبرى گرامى‌تر از رسول خاتم بر خداوند در زمانى که اين خواهشها را براى امت خود نمود و عياشى نيز اين حديث را نقل نموده بدون ذيل آن که کلام امام صادق (ع) است و در احتجاج در ذيل حديثى که سابقا در تفسير آيه لِلَّهِ ما فِي السَّماواتِ وَ ما فِي الْأَرْضِ نقل شد ذکر نموده است که در شب معراج وقتى حضرت رسول (ص) بساق عرش رسيد خداوند فرمود آمَنَ الرَّسُولُ بِما أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ و پيغمبر از طرف خود و امتش جواب داد وَ الْمُؤْمِنُونَ کُلٌّ آمَنَ بِاللَّهِ وَ مَلائِکَتِهِ وَ کُتُبِهِ وَ رُسُلِهِ لا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْ رُسُلِهِ خداوند فرمود از براى آنان است بهشت بپاداش ايمان و پيغمبر شنيد و عرض کرد حال که چنين کرامتى فرمودى ف غُفْرانَکَ رَبَّنا وَ إِلَيْکَ الْمَصِيرُ و خداوند اجابت فرمود در باره او و امتش و بپاداش قبول آنها امرى را که ابا نمودند سائر امم از قبول آن فرمود لا يُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها و تکليف زائد از وسع را مرتفع فرمود پيغمبر عرض کرد چون عطا فرمودى بمن و امتم زيادتر فرما خداوند فرمود بخواه تا اجابت کنم پيغمبر عرض کرد ربنا لا تؤاخذنا ان نسينا او اخطانا خداوند فرمود در امم سابقه عقاب مينمودم بر خطا و نسيان و براى کرامت تو از امتت رفع نمودم پيغمبر عرض کرد بار الها چون کرم فرمودى بر من زيادتر فرما خداوند فرمود بخواه تا زياد کنم حضرت عرض کرد ربنا و لا تحمل علينا اصرا کما حملته على الذين من قبلنا و اراده فرمود از اصر تکاليف شاقه را که بر امم سابقه وضع شده بود و خداوند اجابت فرمود و فرمود قبول نميکردم از امم سالفه نماز را مگر در امکنه معينه که براى آنها اختيار نموده بودم و براى امت تو تمام زمين را مسجد و طهور قرار دادم و آنها بايد نجاست را از بدن خودشان مقراض نمايند و براى امت تو آب را طهور قرار دادم و قربانى‌هاى آنان را در صورتى که
جلد 1 صفحه 372
بدوش مى‌کشيدند و به بيت المقدس ميآوردند و بآتشى که ميفرستادم ميسوخت قبول مينمودم ولى قربانى امت تو را قبول ميکنم با آنکه مصرف آنرا فقراء خودتان قرار دادم و چندين برابر عوض ميدهم و در صورتى که قبول ننمايم هم بلاى دنيا را از صاحبش رفع مينمايم و بر امم سابقه پنجاه نماز واجب کرده بودم در پنجاه وقت و بر اين امت پنج نماز در پنج وقت و اجر آن پنجاه نماز را باينها کرامت مينمايم و امم سابقه اگر يک حسنه مينمودند يک حسنه محسوب ميداشتم و اگر يک سيئه بجا مى- آوردند يک سيئه و امت تو اگر يک حسنه نمايند ده حسنه محسوب ميدارم و اگر يک سيئه نمايند همان يک سيئه را محسوب خواهم نمود و آنها اگر نيت معصيت مى- کردند و بجا نمى‌آوردند گناه در باره آنها نمينوشتم و امت تو اگر نيت گناه کنند و خوددارى نمايند از براى ايشان حسنه مينويسم امم سابقه اگر معصيت مى‌کردند گناه آنها را بدر خانه آنها مکتوب مينمودم و شرط قبول توبه آنها اين بود که حرام شود بر آنها هر طعامى که بيشتر دوست دارند و گناهان امت تو را مستور مى‌نمايم ما بين خود و آنها و توبه ايشان را قبول مينمايم بدون عقوبت و تحريم چيزى بر آنان و امت ساير انبيا بسا بود سالها تائب بودند تا آنها را در دنيا عقوبت نمينمودم توبه ايشان را قبول نمى‌کردم و امت تو بسا باشد سالها گناه کنند و پس از آن توبه نمايند در يک چشم بهم زدن تمام گناهان آنها را مى‌آمرزم اينها تمام بار گران ساير امم بود که از امت تو برداشتم حضرت عرض کرد حال که اين کرامات را بر ما فرمودى زيادتر فرما جواب رسيد بخواه حضرت عرض کرد ربنا و لا تحملنا ما طاقة لنا به خدا فرمود اجابت نمودم نسبت بتو و امتت و برداشتم از آنها بلاياى عظيمه امم سابقه را ولى حکم من نسبت بتمام امم اين بود که زياده از طاقت آنها تکليف نميکردم حضرت عرض کرد و اعف عنا و اغفر لنا و ارحمنا انت مولينا خدا فرمود اجابت نمودم نسبت بتائبين امتت پيغمبر عرض کرد فانصرنا على القوم الکافرين خداوند فرمود با آنکه نسبت امت تو در زمين با ساير امم مانند نسبت خال سفيد است با گاو سياهى قدرت و سلطنت دادم ايشانرا و مخدوم نمودم آنها را براى کرامت تو و واجب نمودم بر خود که غالب نمايم دين تو را بر اديان تا باقى نماند در مشرق و مغرب عالم دينى غير از دين تو يا جزيه دهند باهل دين تو و در اين مقام چند اشکال و جواب آن به
جلد 1 صفحه 373
نظر حقير ميرسد اول آنکه تکليف بما لا يطاق قبيح است عقلا و نبايد پيغمبر (ص) سؤال از رفع آن نمايد چون فعل قبيح از خداوند صادر نميشود تا احتياج به سؤال از رفع آن باشد و اين غير از تکاليف شاقه است که از وسع خارج و از طاقت خارج نيست و تکليف بآن قبح ندارد و قبلا سؤال از رفع آن شده بود و جواب آنستکه مراد رفع بلاياى عظيمه از قبيل مسخ و خسف و غرق است که در امم سابقه معمول بوده و از اين امت بآبروى پيغمبر اکرم رفع شده است و ظاهر سؤال مراد نيست چنانچه در روايت تصريح شده است و حقير بمقتضاى آن تفسير نمودم دوم آنکه بنابر روايات سابقه اکثر اين دو آيه کلام پيغمبر (ص) است با آنکه جزء قرآن است و آن کلام خداوند است که بقصد اعجاز نازل شده است و جواب آنستکه اين ادعيه از طرف خداوند بحضرت ختمى مرتبت الهام بلکه تلقين ميشد و آنشب پيغمبر چنان مستغرق در بحر رحمت الهى بود که از خود چيزى نداشت تا کلامى يا مرامى داشته باشد
در پس آئينه طوطى صفتم داشته‌اند
آنچه استاد ازل گفت بگو ميگويم
پس کلام خداوند است نهايت آنکه در آنشب بر قلب پيغمبر (ص) نازل شده تا حضرت تلاوت نمايد و بامت ابلاغ فرمايد که از نعم الهى شاکر شوند و باين کلمات دعا کنند و باجابت فائز گردند سوم آنکه اين کرامات را خداوند مخصوص باين امت قرار داد با آنکه از آنها عملى صادر شد که از هيچ امتى چنين عمل شنيعى صادر نشده بود که کشتند پسر پيغمبر خودشان را با اعتراف بانحصار اجر رسالت در مودت اهل بيت او و آنهمه سفارشات بطوريکه چشمى نديده و گوشى نشنيده و در خاطرى خطور نکرده که فرمود اگر وصيت ميفرمود پيغمبر (ص) بظلم بر ما بيش از اين نميتوانستند بکنند و اين از عدالت و حکمت خارج است با آنکه خداوند عادل و حکيم على الاطلاق است و جواب آنستکه امت آنانند که گفتند سمعنا و اطعنا نه آنانکه مانند بنى اسرائيل گفتند سمعنا و عصينا که در تفسير آيه و للّه ما فى السموات و الارض اشاره بآن شد و تمام اين مظالم شراره آتشى بود که آنها بر باب علم زدند و دامن‌گير خودشان و اتباعشان شد تا روز قيامت و سر کلام معجز فرجام نبوى ظاهر گرديد و معلوم شد انحصار مذهب حق حق در تشيع و توسل بکشتى نوح و آن که شيعيانند کسانيکه اداء اجر رسالت را نمودند و جبران کردند آنمظالم را باحترام و تعظيم و اقامه عزا و تکريم پس آنها قابليت دارند که مکرم شوند بکرامت آنحضرت و غير آنها قابليت آن کرامت را ندارند و حقيقة
جلد 1 صفحه 374
از امت خارجند و کافرند اگرچه در مقابل اسلام ظاهرى آنها ظاهرا احکام اسلام بر آنها مرتب ميشود کما تدين تدان و الحمد للّه على وضوح الحق و الحجة عليه جابر بن عبد اللّه انصارى از حضرت سجاد روايت نموده که خداوند به پيغمبر (ص) فرمود عطا کردم بتو و امتت گنجى را از گنج‌هاى عرش خودم و آن فاتحه الکتاب و خاتمه سوره بقره است و نيز از آنحضرت روايت شده است که خداوند دو آيه نازل فرمود از گنج‌هاى بهشت که بدست قدرت خود نوشته بود دو هزار سال قبل از آنکه خلق فرمايد خلقى را کسيکه بخواند آندو آيه را بعد از نماز عشاء کافى است او را از بيدارى شب بنظر حقير مراد کفايت از نماز شب است و نيز وارد شده که هر کس اين دو آيه را تلاوت نمايد کفايت مى‌کند او را از همه چيز و تمام حوائج دنيا و آخرت او برآورده خواهد شد و کسيکه اين دو آيه را در شب بخواند شيطان پيرامون او نخواهد گرديد و نيز از حضرت رسالت پناهى مروى است که سوره بقره خيمه قرآن است آن را بياموزيد که آموختن آن برکت است و ترک آن حسرت و ساحران طاقت شنيدن آن را ندارند بنظر حقير اشاره است بکثرت احکام آن و از حضرت صادق (ع) روايت شده که سوره بقره و آل عمران روز قيامت سايه گستر شوند بر تلاوت کننده يکى از آندو مانند دو قطعه ابر يا دو سايبان خداوند توفيق عنايت فرمايد انشاء اللّه تعالى و الحمد للّه على الائه.
جلد 1 صفحه 375