اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
لا يُکَلِّف‌ُ اللّه‌ُ نَفساً إِلاّ وُسعَها لَها ما کَسَبَت وَ عَلَيها مَا اکتَسَبَت رَبَّنا لا تُؤاخِذنا إِن نَسِينا أَو أَخطَأنا رَبَّنا وَ لا تَحمِل عَلَينا إِصراً کَما حَمَلتَه‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ مِن قَبلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِه‌ِ وَ اعف‌ُ عَنّا وَ اغفِر لَنا وَ ارحَمنا أَنت‌َ مَولانا فَانصُرنا عَلَي القَوم‌ِ الکافِرِين‌َ (286)
لا يُکَلِّف‌ُ اللّه‌ُ نَفساً إِلّا وُسعَها وسع بمعني سعه در مقابل ضيق يعني خداوند در تکاليف تضييق بر بندگان نميکند و تنگ گيري نميفرمايد و آنها را بزحمت و حرج نمياندازد چنانچه شريعت مطهّره اسلاميّه دين سمحه سهله است صعب و دشوار نيست و اينکه نوع تفضّلي است چنانچه ميفرمايد ما جَعَل‌َ عَلَيکُم فِي الدِّين‌ِ مِن حَرَج‌ٍ سوره حج آيه 77، نه اينکه مراد طاقت باشد که بمعني قدرت است يعني خدا تکليف بغير مقدور نميکند زيرا قدرت از شرايط عامّه است و شرط حسن الخطاب است و تکليف عاجز عقلا قبيح است.
لَها ما کَسَبَت يعني هر عمل خيري از عبادات و اعمال صالحه از او صادر شود نفع و ثواب و اجر آن در دنيا و آخرت باو خواهد رسيد و بمقدار خردلي از بين نميرود.
وَ عَلَيها مَا اکتَسَبَت و هر عمل زشتي از معاصي و قبايح از او ظاهر شود عقوبت و ضرر و پاداش آن در دنيا و آخرت باو متوجّه ميشود چنانچه در بسياري از آيات باين معني اشاره فرموده.
و نکته اينکه در اعمال خير ثلاثي مجرّد ما کَسَبَت ذکر فرموده و در اعمال شرّ باب افتعال ثلاثي مزيد فيه مَا اکتَسَبَت ذکر شده، براي اينکه است که مقتضي
جلد 3 - صفحه 94
اولي در انسان صاحب عقل و شعور عمل صالح است يعني عاقل بايد بر طبق آنچه صلاح دنيا و آخرت او است عمل نمايد و فعل معاصي و شرور بر خلاف مقتضي اولي است يا بواسطه غلبه شهوت است يا اخلاق سيّئه يا اغواء شيطان کانّه بر او شهوت و غضب و شيطان چيره ميشود و او را وادار بمعصيت ميکند.
رَبَّنا دعاء است يا بتعليم الهي کانّه ميفرمايد قولوا ربنا يا دعاء پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در شب معراج قال يا دعاء مؤمنين قالوا ربنا.
لا تُؤاخِذنا مؤاخذه از اخذ بمعني گرفتن در مقابل طلاق بمعني رهايي، و مراد اخذ باعمال است چه عقوبت باشد و چه مورد عتاب و خطاب و چه انحطاط درجه و تنزّل رتبه.
إِن نَسِينا نسيان بمعني فراموشي است و اينکه دو قسم است: يک قسم غير اختياري است مثل مرضي که عارض ميشود يا پيش آمدهاي ديگر که مورث نسيان ميشود بدون اختيار اينکه قسم قطعا مؤاخذه ندارد بلکه قبيح است مؤاخذه بر آن زيرا از تحت قدرت خارج است بلي يک آثار وضعيّه داشته باشد مثل اينکه موجب ضمان بشود اگر اتلاف مال غير باشد يا ديه اگر جرم و قتل باشد يا موجب اعاده صلوة يا قضاء آن يا موجب سجده سهو و امثال اينها مانعي ندارد.
و يک قسم مقدّمات اختياري دارد مثل مسامحه در ضبط و تحفّظ و عدم اهميّت بآن اينکه مسلّما قابل مؤاخذه است و بسا امم سابقه هم مورد مؤاخذه واقع ميشدند لکن خداوند تفضّلا از باب امتنان از اينکه امّت مرحومه بر داشته چنانچه مفاد حديث رفع هم همين است که فرمود
(رفع عن امّتي تسعة السهو و النسيان الحديث)
و بيانش گذشت و مراد در اينکه آيه شريفه اينکه قسم است.
أَو أَخطَأنا خطاء بمعني اشتباه است و اينکه هم اقسامي دارد: يک قسم شبه عمد است مثل قتل موسي عليه السّلام قبطي را که غرض فقط ضرب بود قتل واقع شده، يا
جلد 3 - صفحه 95
تصادفاتي که امروزه واقع ميشود از ماشينها و چرخها از روي عدم ملاحظه و مواظبت و اينکه مؤاخذه دارد و احکام وضعيّه هم بر آن بار ميشود.
و يک قسم خطاء صرف است مثل اينکه کافري را ميخواست بکشد مصادف مؤمني شد اينکه هم دو قسم است اگر آن مقصودي که داشت مأمور بود يا واجب يا مستحب‌ّ يا مباح، مثلا کافر حربي را در جهاد واجب بود کشتن او سپس کشف شد که مؤمن بوده اينکه مسلّما مؤاخذه ندارد. و اگر امر غير جايز بود مثل کافر محقون الدم بود سپس معلوم شد مؤمن بوده عقوبت اوّليه را مسلّما دارد، ولي در عقوبت قتل مؤمن قابل مؤاخذه هست و ظاهرا مورد آيه اينکه باشد، و مثال قتل از باب مثال است و الّا خطاء در افعال بسيار است.
رَبَّنا وَ لا تَحمِل عَلَينا إِصراً اصر بمعني مشقّت و سختي است يعني خداوندا تکليف شاق بر ما نفرما که تحمّل آن مشکل و صعب و عسر باشد چنانچه بر امم سابقه تکاليف شاقّه متوجّه ميشد ولي بر اينکه امّت تمام تکاليف اسلاميّه سهل و آسان است ولي بسا ميشود خود مکلّف باختيار خود از روي جهل و ناداني تکليف را بر خود مشکل ميکند مثلا يک عمر مسامحه و جهالة نماز باطل کرده فعلا مکلّف است بقضاء همه آنها يا يک عمر مال حرام خورده و فعلا مکلّف است بردّ آنها و امثال اينها کَما حَمَلتَه‌ُ عَلَي الَّذِين‌َ مِن قَبلِنا مثل قوم موسي عليه السّلام که مکلّف شدند کساني که گوساله نپرستيده بودند گردن زنند آنهايي را که گوساله پرستيده بودند و آنها هم تمکين باشند تا خداوند توبه همه را قبول فرمايد و لو پدر و پسر يا برادر يا اقرباء ديگر يا اصدقاء باشند و ساير تکاليف طاقت فرسا.
وَ لا تُحَمِّلنا ما لا طاقَةَ لَنا بِه‌ِ مراد از عدم طاقت عدم قدرت عقلي نيست زيرا آن مسلّما مورد تکليف نيست چنانچه ذکر شد بلکه عدم توانايي در نظر عرفي که بسيار مشکل و صعب باشد بلي بسا امري در حدّ ذات غير مقدور است لکن به واسطه‌اي
جلد 3 - صفحه 96
ممکن است سواء اينکه بگوئيم نفس اينکه امر مکلّف به است چنانچه گفتند (مقدور بواسطه و لو بالف واسطه مقدور است يا اينکه بگوئيم همان واسطه مکلّف به است چنانچه مشرب تحقيق است.)
وَ اعف‌ُ عَنّا عفو گذشت است و مؤمن هر قدر معاصي او بسيار باشد اگر موجب زوال ايمانش نشود و با ايمان از دنيا برود قابل عفو هست و ادلّه بر شمول عفو الهي نسبت بجميع اهل ايمان بسيار داريم که ما در کلم الطيّب در جلد سوم آخر کتاب در تحت دوازده عنوان متذکّر شده‌ايم.
وَ اغفِر لَنا غفران ستر و پرده پوشي است خداوند ستّار العيوب است بنده مؤمن را فرداي قيامت چنان پرده پوشي کند که احدي از مخلوقاتش مطّلع از گناهان او نشوند حتّي ملائکه و انبياء و حفظه و بقاعي که بر او معصيت شده.
وَ ارحَمنا پس از عفو و مغفرت و خلاصي از عقوبات معاصي، پروردگارا ما را مشمول رحمتهاي غير متناهيه در دنيا و آخرت قرار بده، و بطور قطع ميتوان گفت که جملات اينکه آيه شريفه از اينکه ادعية مورد اجابت پروردگار است چون خود او بيان فرموده.
أَنت‌َ مَولانا اينکه جمله بمنزله دليل است بر جملات قبل که بنده ضعيف گنه‌کار سر تا پا تقصير چون پناهي و رجائي بجز در خانه مولاي خود ندارد البتّه بايد مولي او را پناه دهد و باميدش برساند.
فَانصُرنا عَلَي القَوم‌ِ الکافِرِين‌َ اظهار عجز است که مؤمنين در پيشگاه احديّت عرضه بدارند که ما در مقابل اينکه همه کفّار و معاندين که آنها تمام مجهّز و داراي نيروي کامل هستند ضعيف و قليل هستيم اگر نصرت تو و فيروزي تو نباشد ما نابود خواهيم شد و اگر نصرت تو باشد ما با اينکه قلّت و فقدان اسباب بر همه آنها غالب و فائق خواهيم شد.
جلد 3 - صفحه 97
بحمد اللّه و المنّة بتوفيق خداوند متعال و تأييدات حضرت بقيّة اللّه عجّل اللّه تعالي فرجه الشريف از تفسير سوره بقره فراغت حاصل شد در روز سه‌شنبه چهاردهم محرّم هزار و سيصد و هشتاد و سه بدست ضعيف حقير ناچيز سيّد عبد الحسين مدعو بطيّب غفر له و الحمد اللّه اوّلا و آخرا و ظاهرا و باطنا و صلّي اللّه علي محمّد و آله
جلد 3 - صفحه 98
بسم اللّه الرّحمن الرّحيم الحمد للّه رب‌ّ العالمين و الصّلاة و السّلام علي سيّد المرسلين و آله الطّاهرين و سائر انبياء اللّه و المرسلين و الملائکة المقرّبين و عباده الصّالحين و اللّعنة الدّائمة علي اعدائه و اعدائهم اجمعين ابد الابدين
سورة آل عمران
معناي سوره در اول سوره حمد (مجلّد اول صفحه 81) گذشت که يا مأخوذ از سور بلد است که حصار دور شهر باشد يا مأخوذ از سؤر که يک قطعه از شيئي باشد يا از سور بمعني رفعت و منزلت و مرتبت است.
و آل مأخوذ از اهل است بدليل تصغير که أهيل باشد و اخبار و کلمات مفسرين و موارد استعمالات لفظ آل مختلف است بحسب ظاهر لکن آنچه بنظر ميرسد و اقرب بتحقيق است و رافع اختلافات ميشود اينست که آل بمعني منسوبين بشخص و مربوطين باو است و اينکه مقول بتشکيک است و ذي مراتب بشدّت انتساب و ارتباط و ضعف آن از اينکه جهت گاهي اطلاق ميشود بر تابعين شخص مثل قوله تعالي أَدخِلُوا آل‌َ فِرعَون‌َ أَشَدَّ العَذاب‌ِ و از اينکه باب است اطلاق بر امّت نسبت بنبي‌ّ آنها، و گاهي اطلاق ميشود بر ذرّيّة و گاهي بر انتساب نسبي مثل ارحام و خويشاوندان، و گاهي بر خصّيصين شخص و غير اينها.
جلد 3 - صفحه 99
و آل بطور اطلاق که داراي جميع انتسابات درجه اعلا باشد نسبت بپيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم اصحاب کساء و ائمّه طاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين که نسبا و متابعة و امّة و علما و عملا و اخلاقا و ساير خصوصيّات باتم‌ّ انتسابات هستند و از باب همين توسعه است که در حق آنها گفته ميشود آل اللّه از جهت کمال ايمان و معرفت و اخلاق و اطاعت و عبادت نسبت باو.
و از همين باب است مي‌گويي: اهل علم، اهل تقوي، اهل معصيت، اهل عبادت چون انتساب بعلم، تقوي، معصيت و عبادت پيدا ميکنند، بنا بر اينکه اختلاف در معني آن بکلّي برداشته ميشود و بهمين مناسبت است در قرآن خطاب بحضرت نوح عليه السّلام ميفرمايد إِنَّه‌ُ لَيس‌َ مِن أَهلِک‌َ چون انتساب ايماني و اطاعتي کنعان قطع شد، از اهليّت افتاد.
حتّي نسبت بافعال هم داده ميشود فلاني اهليّت اينکه کار را دارد يا ندارد.
و نسبت بامکنه و ازمنه و اشياء هم داده ميشود: اهل القريه اهل زمان، اهل العالم اهل الماء و غير اينها.
و بالجمله مراد از آل در آل عمران منسوبين بعمران هستند نسبا و اطاعة و عملا. و عمران سه عمران داريم: يکي پدر حضرت موسي و هارون عليه السّلام و يکي پدر حضرت مريم عليها السّلام و گفتند بين اينکه دو عمران هزار و هشتصد سال فاصله بود. و يکي پدر حضرت امير المؤمنين عليه السّلام که ابي طالب کنيه او بود و نامش عمران بود و در آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ اصطَفي آدَم‌َ وَ نُوحاً وَ آل‌َ إِبراهِيم‌َ وَ آل‌َ عِمران‌َ عَلَي العالَمِين‌َ سوره آل عمران آيه 30، ظاهرا مراد عمران اول باشد از موسي تا عيسي انبياء بني اسرائيل و مراد از آل ابراهيم عليه السّلام اسمعيل و اسحق و ذريّه اسمعيل که وجود مبارک حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمّه اطهار عليهم السّلام باشند، و ذريّه اسحق تا موسي عليه السّلام و باين مناسبت اينکه سوره مسمّات بآل عمران شد، و مراد در آيه بعد إِذ قالَت‌ِ امرَأَت‌ُ
جلد 3 - صفحه 100
عِمران‌َ الآية سوره آل عمران آيه 31، عمران ثاني است.
و امّا فضيلت اينکه سوره در برهان از حضرت صادق عليه السّلام روايت کرده فرمود
من قرء سورة البقرة و آل عمران جاءت يوم القيمة يظلّانه علي رأسه مثل العمامتين او مثل العباءين.
و از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده که اينکه سوره را با زعفران بنويسند و بر زني که حمل پيدا نميکند بند کنند حامله ميشود و بر درختي که بار نميدهد بار ميدهد.
و آيات اينکه سوره بنا بر معروف دويست آيه است.