تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ (60)
هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ: آيا باشد پاداش نيکوئى کردن در عمل، إِلَّا الْإِحْسانُ: مگر نيکوئى نمودن به ثواب.
بيان: ورود استفهام در مورد نفى به جهت تقرير است، يعنى البته جزاى نيکى نيست مگر نيکى؛ پس جزاى طاعات، درجات است؛ و شکر به زياده، و
«1» منهج الصادقين، ج 9، ص 134- 135.
جلد 12 - صفحه 433
تقوى به فرح، و توبه به قبول، و دعا به اجابت، و سؤال به عطا، و استغفار به مغفرت، و خوف دنيا به امن آخرت و نقمت به نعمت.
1- تفسير برهان- به اسناد متعدده از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روايت شده شنيدم از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله: يقول ان اللّه عز و جل قال ما جزاء من انعمت عليه بالتوحيد الا الجنة «1». بدرستى که خداى عز و جل فرمود:
نيست جزاى کسى که انعام فرمودم بر او به توحيد مگر بهشت.
2- و نيز از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام شنيدم از حضرت پيغمبر صلى اللّه عليه و آله يقول: التوحيد ثمن الجنة و الحمد للّه وفاء کل نعمة و خشية اللّه مفتاح کل حکمة و الاخلاص ملاک کل طاعة ثم قال سمعت رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله يقول انى سميت فاطمة لان اللّه فطمها و ذريتها من النار من لقى اللّه منهم بالتوحيد و الايمان بما جئت به «2». فرمود: توحيد ثمن بهشت است؛ و حمد خدا، وفاى به هر نعمت، و ترس خدا مفتاح هر حکمت، و اخلاص ملاک هر طاعتى است، بعد فرمود: شنيدم رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله فرمود: ناميده شد فاطمه به جهت آنکه نجات داده خدا او و ذريه او را از آتش، هر که ملاقات کند از ايشان به توحيد و ايمان به آنچه آورده‌ام به آن.
3- عياشى- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: آيتى در کتاب خدا هست مسجله و مطلق است، يعنى شامل جميع بندگان باشد. پرسيدند کدام است؟ فرمود: «هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ» جارى است در حق مؤمن و کافر و نيکوکار و بدکار، يعنى نيست جزاى کار بد کردار مگر آنچه مثل آن باشد از عذاب و عقاب، و پاداش مؤمن نيکوکار نيست مگر آنچه فراخور او باشد از ثواب روز حساب. بعد از آن فرمود: هر که نيکوئى در حق کسى کند، بر آن کس لازم است که مکافات به او رساند، و مکافات نه آنست که مثل آنچه او کرده باشد در حق او بجا آورد، زيرا آن کس در آن هنگام مزيت ابتدا خواهد داشت بر او، پس بايد جزائى که احسن از فعل او باشد در حق او منظور دارد.
«1» برهان ج 4 ص 270 و 271 روايات 2 و 3 و 4 و 7.
«2» همان مدرک ص 271.
جلد 12 - صفحه 434
4- از محمد بن حنفيه مروى است در معنى آيه که: مرسل است در حق نيکوکار و بدکار و مخصوص به نيکوکار نيست، پس معنى آنکه هر که نيکوئى کند نيکوئى کرده شود به او، و هر که بدى کند بدى کرده شود به او «1».
از مکافات عمل غافل مشو
گندم از گندم برويد جو ز جو