1- تهمت ساحر، کاهن، شاعر و مجنون به پيامبر، از روى تعقّل و تفکّر در آيات قرآن نبوده است. «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ»
2- ريشهى کفر و شرک، طغيان و سرکشى در برابر حق است، نه عقل و انديشه.
«أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ»
3- هر کس که سخن او منطقى نباشد و بر آن اصرار ورزد، طغيانگر است. «أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ بِهذا أَمْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ»
4- مشرکان، با تهمت و افترا، کفر خود را توجيه مىکردند. «يَقُولُونَ تَقَوَّلَهُ بَلْ لا يُؤْمِنُونَ»
5- انسان يا بايد بر اساس عقل عمل کند يا بر اساس وحى، و کفّار خود را از هر دو محروم کردهاند. أَمْ تَأْمُرُهُمْ أَحْلامُهُمْ ... بَلْ لا يُؤْمِنُونَ
6- در طوفان تهمتها، دست از منطق و استدلال بر نداريد و مخالفان را به آوردن سخنى همچون قرآن دعوت کنيد. فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ ...
7- قرآن محکمترين استدلال را دارد؛ اگر پيامبر به تنهايى قرآن را بافته و به خدانسبت داده است، «تَقَوَّلَهُ» شما دسته جمعى يک سخن مثل آن بياوريد.
«فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ»
8- مبارزهطلبى در ميدان فرهنگى نيز لازم است. «فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِهِ»
«1». قصص، 49.
«2». هود، 13.
«3». بقره، 23.
تفسير نور(10جلدى)، ج9، ص: 293