تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى «2»
ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ: گمراه نشد مصاحب شما از حق اى اهل قريش، و عدول نکرد از اهتداء به ضلالت، وَ ما غَوى: و خطا نکرد در آنچه به شما رسانيد، يعنى هر چه فرمود به صواب گفت نه خطا، و در آن باب مرتکب امر باطل نشد.
نکته: تسميه آن حضرت به صاحب، به جهت آنست که مأمور به مصاحبت مشرکان به جهت رسانيدن دعوت به حق بود.
اعجاز: مفسرين نقل نموده چون اين سوره فرود آمد، عتبه پسر ابى لهب
«1» شواهد التنزيل ج 2 ص 205 و غاية المرام باب 141 ص 409.
جلد 12 - صفحه 322
گفت: به خدا قسم او را اذيت رسانم. پس نزد پيغمبر آمد، آب دهن به روى مبارک انداخت و گفت: «يا محمد انا کافر بالنجم اذا هوى». حضرت دلتنگ شد بر او نفرين نمود که خدايا بر او مسلط فرما سگى از سگهاى خود تا او را بخورد. مدتى برنيامد که او با جمعى از کفار قريش به تجارت مى‌رفت، در راه به منزلى فرود آمدند، و آنجا دير راهبى بود. آواز داد که اين زمين درندگان است خود را نگهداريد. ابو لهب گفت: اى گروه قريش، من ترسناکم از نفرين پيغمبر، امشب يارى من کنيد، من مى‌ترسم از پسر خود؛ همه بارها را جمع و عتبه را بالاى آن گذاشتند و خود اطراف او خوابيدند.
چون قسمتى از شب گذشت، شيرى بيامد و از شتران گذشت و قدم به سر آنها و يک يک را بو مى‌کرد تا بالاى بارها برآمد، عتبه را بو نمود؛ عتبه آواز داد:
«قتلنى رب محمد صلّى اللّه عليه و آله» فورا او را دريده تمام اعضاى او را پاره پاره نمود، بخورد و بازگشت و به کسى ديگر متعرض نشده «1».
مفسرين نقل نموده چون حضرت از مکه به مدينه هجرت نمودند، در مدينه مسجدى بنا کردند. مهاجرين هر يک در حوالى مسجد خانه‌اى بنا و درى به آن باز نمودند. پس از قوت اسلام و بسيارى مسلمانان، جبرئيل آمد که خداى تعالى فرمايد: درهاى خانه که در مسجد گشوده‌اند مسدود کنند.
اول کسى که اقدام نمود حضرت امير المؤمنين عليه السّلام بود. چون حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله نزديک حجره فاطمه آمد فرمود: اين خطاب با تو نيست، زيرا تو و على از من هستيد و من از شما، اگر درب خانه شما مسدود شود درب خانه من مسدود شده باشد. پس به خانه حمزه و عباس آمد، ايشان گفتند: چه مى‌فرمائى؟ فرمود: خدا فرمايد مسدود نمائيد. صحابه عرض کردند:
روزنه بگذاريم تا تو را مشاهده کنيم. فرمود: رخصت نيست.
همه مسدود ساختند، منافقان و مشرکان اعتراض نمودند که چرا على عليه السّلام را اختصاص دادى. فرمود: به خدا سوگند من دربهاى شما را مسدود
«1» منهج الصادقين، ج 9 ص 70. و مجمع البيان ج 5 ص 172.
جلد 12 - صفحه 323
نساختم و درب على عليه السّلام را نگشودم، بلکه حق تعالى امر فرمود. چون درها را مسدود و درب خانه على عليه السّلام باز ديدند گفتند: (الا ان محمدا قد ضل فى على)؛ آيه شريفه نازل (وَ النَّجْمِ إِذا هَوى ما ضَلَّ صاحِبُکُمْ وَ ما غَوى). «1»