تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
سوره آل‌عمران «3»: آيات 5 تا 6
إِنَّ اللَّهَ لا يَخْفى عَلَيْهِ شَيْ‌ءٌ فِي الْأَرْضِ وَ لا فِي السَّماءِ «5» هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُکُمْ فِي الْأَرْحامِ کَيْفَ يَشاءُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ «6»
ترجمه
همانا خداوند پوشيده نمى‌ماند بر او چيزى در زمين و نه در آسمان
اوست که صورت بندى مى‌کند شما را در رحم‌ها هر گونه بخواهد نيست خدائى مگر
جلد 1 صفحه 377
او که ارجمند و درست کار است..
تفسير
علم خداوند احاطه بتمام موجودات دارد و تخصيص آسمان و زمين بذکر براى آنستکه نوع مردم ادراکشان از محسوسات تجاوز نمى‌کند و اوسع از آسمان و زمين چيزى نمى‌پندارند با آنکه آسمان و زمين در برابر علم الهى مانند حلقه است در بيابانى و خداوندى که مصور بنى آدم است با حسن صور که اگر بخواهم شرح قدرت و صنعت الهى را در هر عضوى از اعضاء بنى آدم از چشم و گوش و دماغ و قلب و ريه و شرائين و غيرها عرضه بدارم مثنوى هفتاد من کاغذ شود چگونه ممکن است علم بآنها نداشته باشد با آنکه همه آنها در نهايت حکمت و رزانت و متانت است که حقا عقل مبهوت ميشود از فکر در يک دائره از دوائر اين اداره و عالم کبير که خدا در اين جسم صغير قرار داده است آنوقت ميتوان گفت حضرت عيسى که خود سر تا پا احتياج به خدا است و اگر آنى عنايت الهى از او سلب شود فناء محض است او خدا است يا پسر خدا است آخر چه پسرى است که هيچ شباهت به پدر ندارد و چه شريکى است که هيچ اختيار ندارد آنکس که او را خلق کرد چگونه قبل از او محتاج بشريک نبود بعدا محتاج شد نميدانم چه اندازه بشر نفهم ميشود سخن بطول نه انجامد در فقيه از حضرت صادق (ع) روايت شده که خداوند فرزند را بصورت يکى از پدران او تا حضرت آدم مصور ميفرمايد پس نبايد کسى باولاد خود بگويد اين فرزند شبيه بمن و هيچيک از پدران من نيست و در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که خداوند چون اراده فرمايد که نطفه را که در صلب آدم از او ميثاق گرفته است خلق فرمايد تحريک ميکند مرد را بجماع و امر ميفرمايد برحم که باز شود و نطفه را قبول نمايد پس چون نطفه در رحم قرار گرفت چهل روز احوال مختلفه بر او مى گذرد تا علقه ميشود و پس از چهل روز ديگر مضغه ميشود و پس از چهل روز گوشتى ميشود که داراى رگها است پس خداوند دو ملک را مبعوث ميفرمايد که داخل رحم زن ميشوند و روح حياة و بقا را در او ميدمند و مجسمه او را باحسن صور تشکيل و ترسيم مينمايند پس خداوند بآن دو ملک خطاب ميفرمايد که سرنوشت او را مطابق قضا و قدر من با شرط بدا بنويسيد آندو ملک عرض ميکنند چه بنويسيم خطاب ميرسد بجبهه مادرش نگاه کنيد آندو ملک به پيشانى مادرش نظر ميکنند لوحى را
جلد 1 صفحه 378
مشاهده مينمايند که در آن لوح صورت و زينت و اجل و عهد ازلى او بشقاوت و سعادت و تمام شئون زندگى آن فرزند مرسوم و مکتوب شده است يکى از آندو ملک مى‌خواند و ديگرى مينويسد با شرط بدا و بعد از تماميت کتاب آنرا مختوم نموده بين دو چشم او جاى ميدهند و بپا ميدارند او را در شکم مادر و گاه باشد که طفل سرکشى کند و وارونه شود و اين علامت سرکشى و تمرد او است و چون زمان بيرون آمدن طفل شود خداوند ملکى فرستد که نام او زاجر است او را زجر مى‌نمايد و وارونه ميشود و سرش بجاى پا قرار ميگيرد براى آنکه خروجش آسان باشد بر زن و خودش پس از آن زجره ديگرى بر طفل وارد مينمايند که بفزع ميآيد و خارج ميشود گريان فيض ره فرموده اين که امام فرموده روح حياة و بقا را در او ميدمند دلالت دارد بر تجرد نفس حيوانى که باقى است در اين نشئه و بنظر حقير دلالت دارد بر تجرد نفس انسانى که باقى است در نشئات و شرط بدا براى آنستکه خداوند در همه حال مختار است با آنکه امورات بر طبق قضا و قدر او جارى است با اين حال هر چه را بخواهد محو و اثبات مى‌فرمايد و اينکه فرموده است تمام شئون زندگى طفل مرسوم است در لوحى که در پيشانى مادر است براى آنستکه روحيه پدر و مادر کاملا مؤثر در طفلست و فعلا نطفه از صلب پدر خارجشده و بر طبق اقتضائيکه از روحيه پدر اکتساب نموده تحت تأثير روحيه مادر واقع است پس فعلا از روحيه مادر تمام صفات و ملکات و اخلاق و خصوصيات روحى و جسمى آن کشف ميشود و اينکه فرموده کتاب را مهر نموده بين دو چشم او قرار ميدهند براى آنستکه هر کس از روحيه و صفات و ملکات خود با خبر است بهتر از هر کس چون همه حاضر است در نزد او و او علم حضورى دارد بآنها منتهى آنکه علم بعلم ندارد پس مانند آنستکه بين دو چشمش باشد نهايت آنکه غافل است از حال خود ميداند و نمى‌داند که ميداند و مى‌بيند و نه‌ميبيند که مى‌بيند خداوند ديده حق شناس و چشم باطن بين بهمه کرامت فرمايد و نيست معبود بحقى مگر او زيرا که علم و قدرت کامله او معلوم شد و جز او نيست مگر رشحه از رشحات علم و قدرت او چه رسد بآنکه علمش احاطه بتمام موجودات داشته باشد و قدرتش مانند قدرت الهى باشد بلکه اگر تمام جن و انس جمع شوند مور ضعيفى را نميتوانند خلق کنند و اوست ارجمند و توانا در جمال و جلال خود و درست کردار متين در افعال خود.
جلد 1 صفحه 379