در اين آيه، چند سؤال مطرح است:
سؤال: قرآن در يکجا همه‌ى آيات خود را محکم دانسته و فرموده: «کِتابٌ أُحْکِمَتْ آياتُهُ» «1» و در جاى ديگر همه را متشابه دانسته و فرموده: «کِتاباً مُتَشابِهاً» «2» و در اين آيه بعضى را محکم وبعضى را متشابه معرّفى نموده است؟
پاسخ: آنجا که قرآن فرمود: تمام آياتِ قرآن محکم است، يعنى سخن سست و بى‌اساس در هيچ آيه‌اى نيست و آنجا که فرمود: همه‌ى آيات متشابه هستند، يعنى سيستم و آهنگ آيات قرآن، هماهنگ، يکنواخت و شبيه بهم است.
اما با اين حال، از نظر فهم مردم همه‌ى آيات يکسان نيستند، بعضى صريح و روشن و همه کس فهم، ولى بعضى داراى معانى بلند وپيچيده‌اند که همين امر موجب شبهه و اشتباه آنان مى‌گردد.
سؤال: چرا در قرآن آيات متشابه به کار رفته است؟
پاسخ: اوّلًا: وجود آيه‌هاى متشابه زمينه‌ى فکر و تدّبر در آيات قرآن است.
ثانياً: موجب رجوع مردم به رهبران آسمانى مى‌شود. آرى، اگر همه‌ى درس آسان باشد، شاگرد نيازى به استاد احساس نمى‌کند.
ثالثاً: متشابهات وسيله‌ى آزمايش مردم است. گروهى کژانديش، از لابلاى آنها به سراغ اهداف شوم خود مى‌روند و گروهى انديشمند، به فرموده امام رضا عليه السلام با مراجعه به محکمات، معناى صحيح آيات را کشف مى‌نمايند. «من ردّ متشابه القرآن الى محکمه هدى الى صراط مستقيم» «3»
سؤال: نمونه‌اى از آيات متشابه را در قرآن بيان کنيد؟
پاسخ: در قرآن مى‌خوانيم: «إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ» «4» در قيامت، چشمها به پروردگارشان مى‌نگرند.
چون عقل سليم، جسم بودن را براى خداوند محال مى‌داند و در آيات ديگر قرآن نيز
«1». هود، 1.
«2». زمر، 23.
«3». بحار، ج 2، ص 185.
«4». قيامت، 23.
جلد 1 - صفحه 470
مى‌خوانيم: «لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ» «1» چشمها او را درک نمى‌کنند، لذا مى‌فهميم که مراد از نگاه به پروردگار، نگاه به لطف و پاداش او در قيامت است.
همچنين مراد از «دست خدا» در آيه‌ى «يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ» «2» قدرت اوست، چنانکه در فارسى نيز مى‌گوييم: فلانى در فلان شهر يا اداره دست دارد، يعنى قدرت دارد. وگرنه خداوند که جسم نيست تا دست و پا داشته باشد. قرآن نيز مى‌فرمايد: «لَيْسَ کَمِثْلِهِ شَيْ‌ءٌ» «3» او همانندى ندارد.
اين گونه آيات، سبب انحراف ساده انديشانى شده که به آيات ديگر توجّه ندارند و از مفسّران واقعى يعنى اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام جدا افتاده‌اند و شايد به جهت همين خطرات باشد که قرآن، خود به ما سفارش نموده است هنگام قرائت قرآن از شرّ شيطان به خداوند پناه ببريد. «فاذا قرأت القرآن فاستعذ باللّه من الشيطان الرجيم» «4»
سؤال: تأويل قرآن به چه معناست؟
پاسخ: شايد مراد از تأويل، اهداف و معارف و اسرار پشت پرده‌اى باشد که بعد روشن مى‌شود.
نظير تعبير خوابى که حضرت يوسف ديد و بعد روشن شد و يا اسرارى که در شکستن کشتى توسط خضر و موسى بود که بعد روشن شد.
در روايات مى‌خوانيم: آيات ناسخ، از محکمات وآيات منسوخ از متشابهات قرآن است و ائمه معصومين عليهم السلام مصداق بارز راسخون در علم هستند. «5»
حضرت على عليه السلام در نهج‌البلاغه «6» از راسخان در علم ستايش مى‌کند. آنان که به عجز علمى خود نسبت به علومى که مخصوص خداست اعتراف دارند و از تعمق در چيزى که ضرورتى ندارد دست باز مى‌دارند.
«1». انعام، 103.
«2». فتح، 10.
«3». شورى، 11.
«4». نحل، 98.
«5». تفسير نورالثقلين.
«6». نهج‌البلاغه، خطبه 91.
جلد 1 - صفحه 471