آيات 38 تا 54، تعاليمِ کتاب‌هاى ابراهيم و موسى است که مورد قبول اسلام است.
«وِزْرَ» به معناى بار سنگين است و به گناه نيز که در حقيقت بار سنگينى است، گفته مى‌شود. «وزير» کسى است که بار سنگين اداره مملکت را بر دوش مى‌گيرد.
خداوند توسط کارهاى نيک، بدى‌ها را محو مى‌کند و يا با توبه و استغفار مى‌بخشد و يا بدى‌ها را به خوبى تبديل مى‌کند، امّا بارگناه کسى را به ناحق به دوش ديگرى قرار نمى‌دهد.
هنگامى که خليفه دوم دستور داد زن حامله‌اى را که مرتکب زنا شده بود، سنگسار کنند، حضرت على عليه السلام فرمود: فرزندى که در شکم دارد چه گناهى کرده است و با تکيه به اين آيه «أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى» فرمود: صبر کنيد تا پس از زايمان حکم اجرا شود. «1»
رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود: گناه والدين زناکار بر عهده فرزندى که از زنا متولد شده نمى‌باشد و سپس آيه أَلَّا تَزِرُ وازِرَةٌ ... را تلاوت فرمودند. «2»
سؤال: آيه «وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى» مى‌گويد: براى انسان بهره‌اى نيست مگر آنچه تلاش کرده باشد، در صورتى که در آيات و روايات ديگر مى‌خوانيم که انسان گاهى از طريق شفاعت، به بهشت وارد مى‌شود.
پاسخ: اولّا اين آيه در ردّ تفکّر جاهلى است که به يکديگر مى‌گفتند: اگر فلان مبلغ را به من
«1». بحار، ج 76، ص 49.
«2». تفاسير راهنما و درّالمنثور.
جلد 9 - صفحه 334
بدهى، من بار گناه تو را به عهده مى‌گيرم. قرآن کريم فرمود: هيچ کس بار گناه کسى را به عهده نمى‌گيرد و براى هر کس کار و تلاش خودش ثبت مى‌شود.
ثانياً آيه، نظر به عدل الهى دارد نه فضل الهى، يعنى طبق عدل، بايد کيفر و پاداش هر کس به مقدار تلاش او باشد، ولى خداوند از فضل خود مى‌تواند لطف کند و پاداش را بيشتر دهد و يا کيفر را کم کند. «وَ يَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ»* «1»
ثالثاً: اگر در روايات مى‌خوانيم که هرکس سنت خوب يا بدى را در جامعه پايه‌گذارى کند، در پاداش و کيفر تمام کسانى که آن راه را رفته‌اند، شريک است، اين معنا با آيه «لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى» منافاتى ندارد، زيرا ايجاد کننده خط حق و باطل نيز با واسطه‌ى دلالت و راهنمايى يا ايجاد مقدّمات و امکانات يا تبليغات و تشويقات و يا حمايت‌هاى ديگر مادى و معنوى، به طور غير مستقيم نوعى تلاش کرده است و بهره گرفتن از آن پاداش بى‌جهت نيست، چنانکه اگر شخصى در خط صحيح نبود، مشمول شفاعت نمى‌شد.
در روايات مى‌خوانيم که انسان پس از مرگ از کارهاى نيک فرزند صالح خود يا کتاب و موقوفاتى که از او به يادگار مانده، کامياب مى‌شود. «2» و يا در بهشت، نسل صالح انسان به او ملحق مى‌شود. «3» يا از کار خيرى که سفارش و وصيت کرده، بهره‌مند مى‌شود. «4»
در تمام اين موارد گرچه انسان مستقيماً سعى و تلاشى نکرده، ولى غير مستقيم از طريق تربيت فرزند صالح، وقف، وصيت يا کتاب خوبى که به يادگار گذاشته، نقش داشته است.