تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ وَ ابْتِغاءَ تَأْوِيلِهِ وَ ما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا وَ ما يَذَّکَّرُ إِلاَّ أُولُوا الْأَلْبابِ «7»
ترجمه
اوست که فرستاد بر تو کتاب را که بعضى از آن آيات واضح الدلالات است که آنها اصل کتابند و بعضى ديگر آيات مشتبه المراد پس کسانيکه در دلهاى آنان ميل به باطل است پيروى مينمايند آنچه را مشتبه المراد است از کتاب براى طلب فتنه و براى طلب تأويلش با آنکه نمى‌داند تأويل آن را مگر خدا و آنانکه متمکن در دانشند مى‌گويند ايمان آورديم بآن همه آيات از نزد پروردگار ما است و پند نميگيرند مگر خردمندان.
تفسير
عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند از آنحضرت از معنى محکم و متشابه فرمود محکم آنستکه بايد بر طبق آن عمل نمود و متشابه آن است که مشتبه شود بر جاهل بآن و ابو بصير از حضرت صادق (ع) روايت نموده که فرمود قرآن داراى محکم و متشابه است اما محکم بايد ايمان داشت بآن و عمل نمود بر طبق آن و ملتزم بآن شد اما متشابه بايد ايمان داشت بآن و عمل ننمود بر طبقش و اين است معنى قول خداوند و اما الذين فى قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنة و ابتغاء تأويله و ما يعلم تأويله الا اللّه و الراسخون في العلم يقولون آمنا به کل من عند ربنا و راسخان در علم آل محمدند (ص) و در کافى و عياشى از آنحضرت نقل نموده که محکمات امير المؤمنين و ائمه هدى هستند و متشابهات فلان و فلان و فلان هستند و مشهور بين مفسرين آنستکه محکمات آياتى هستند که دلالت آنها بر مراد ظاهر يا صريح است و اشکال و اجمالى ندارد و متشابهات آياتى هستند که داراى اشکال يا اجمالند مانند فواتح السور و حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى که مراد از آنها ظاهر نيست و مانند نسوا اللّه فنسيهم و اضله اللّه على علم و الرحمن على العرش استوى که داراى اشکالند زيرا که نسبت نسيان و اضلال و استقرار در مکان خاصى نميشود بخداوند داد و قسم اول اصل و مرجع قسم دوم هستند چنانچه از و ما کان ربک نسيّا معلوم ميشود که مراد از نسيان واگذاردن آنها است بحال خودشان بلا تشبيه مانند کسى که فراموش کرده آنها را و از إنه بکل شى‌ء محيط معلوم مى‌شود که
جلد 1 صفحه 380
مکان خاصى ندارد بلکه مکان ندارد ولى احاطه و استيلاء دارد و از ان اللّه لا يظلم الناس شيئا معلوم ميشود خداوند اضلال نمى‌کند زيرا که گمراه کردن کسى ظلم بر او است و معلوم ميشود که مراد خذلان و هدايت ننمودن او است براى آنکه قابل هدايت نيست بعلاوه ادله عقليه دلالت دارد که ظواهر اين آيات مراد نيست و خداوند منزه است از مکان و زمان و نقص و عيب و فعل قبيح از او سر نميزند و کسانى که شکاک يا مايل بباطلند و حق در دل آنها جايگزين نشده بلکه قلوب آنها مأواى شيطان و وساوس او است بظواهر بدوى اين آيات و تأويلات باطل خودشان دست آويز شده براى طلب فتنه و فساد و تشکيک مردم در عقايد حقه و اشتباه کارى از محکمات قرآن دست بر ميدارند و آن آيات بينات را نقض مينمايند باين آيات که مراد از آنها معلوم نيست بدون مراجعه باهل بيت عصمت و طهارت و در مجمع از حضرت صادق (ع) روايت فرموده که فتنه در اينجا بمعنى کفر است و گاهى هم براى اظهار فضل يا اغراض شخصى تأويلاتى مينمايند از اين قبيل آيات که مرضى خدا و رسول نيست با آنکه تأويل اين قبيل آيات را نمى‌داند مگر خداوند و هر کسى که خداوند اين علم را باو کرامت فرموده و تأويل حمل نمودن کلام است بر معنائيکه ظاهر نباشد چنانچه در اين مقام روايت شده است که نصاراى نجران بحضرت ختمى مرتبت عرض کردند شما قبول داريد که حضرت عيسى کلمه خدا و روح او است فرمود بلى آنها گفتند کافى است ما را گويا حمل نمودند قول خداوند و کلمته القاها الى مريم و روح منه را بر آنکه حضرت عيسى فرزند خدا و شريک او است و اين آيه در رد آنها نازل شده با آن که کلمه ظهور در فرزند و روح دلالت بر شريک ندارد و آيات صريحه در نفى ولد و شريک از خداوند در قرآن زياد است و دليل عقلى هم قائم است بر نفى هر دو از خداوند و چون تفسير هم در جائى صادق است که در مطلب خفائى باشد و پرده از روى او برداشته شود و بتأويل نزديک است لذا بعضى گفته‌اند تفسير و تأويل بيک معنى هستند بنظر حقير اخباريهم که دلالت دارد بر آنکه تفسير برأى نبايد نمود محمول بر همين معنى است که نبايد بميل طبيعى و هواى نفس بدون مراجعه بآيات واضحه الدلالات و اخبار ائمه معصومين آيات قرآنيه را معنى نمود و الا معلوم است که قرآن براى استفاده و هدايت عامه مردم نزول يافته و ظواهر آن حجت است ولى بايد از عترت طاهره جدا نشود که آنهايند راسخان در علم که خداوند تعليم فرموده است به
جلد 1 صفحه 381
ايشان تأويل و تفسير و ظاهر و باطن و حد و مطلع و ناسخ و منسوخ و رخص و عزائم و ابتدأ و انتهأ آيات را و بنظر حقير عمده حکمت در نزول آيات متشابهات همين است که احتياج امت بائمه معصومين و علماء عاملين که نواب آنها هستند در فهم معانى قرآن و تکاليف خودشان محفوظ باشد و فضيلت و حقيت آنها بر امت ظاهر شود و قرآن از عترت تا روز قيامت جدا نشود چنانچه خدا شاهد است بنظر حقير بهترين و واضح‌ترين دليل بر حقانيت دين اسلام اخبار ائمه معصومين است که تا کسى بدقت در علومى که از صادقين عليهما السلام در دست شيعه است نظر ننمايد اين اعتقاد جزمى براى او حاصل نميشود خصوص اخباريکه در تفسير قرآن وارد شده است که پس از مدتها تأمل و تدبر و مراجعه بتفاسير وقتى شخص بيک روايت برميخورد و ميبيند چنان پرده از چهره مطلب مطلوب برداشته‌اند که عقل مبهوت ميشود بى‌اختيار ميگويد بابى انتم و امى يا آل محمد (ص) انتم الراسخون فى العلم حقا و حقا بى‌انصافى است که شيعه در مقام تفسير از ضحاک و سدى و مجاهد و امثال آنها اسم ببرد و قهرا از تمسک بعروة الوثقاى ولايت باز بماند من تمسک بهم نجى و من تخلف عنهم هلک در هر حال از مطلب دور نشويم در اينکه مراد از راسخان در علم خانواده عصمت و طهارتند شکى نيست چنانچه در کافى و عياشى از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که فرمود ما راسخان در علم هستيم و ما ميدانيم تاويل قرآن را و عياشى نقل نموده از حضرت باقر (ع) که مراد آنستکه نميدانند تمام تأويل قرآن را مگر راسخان در علم و در روايت ديگر وارد شده است که پيغمبر (ص) افضل راسخان در علم است که خداوند باو تعليم فرموده تمام تنزيل و تأويل قرآن را و خداوند نازل نفرموده است آيه را که تأويل آنرا باو تعليم نفرموده باشد و اوصياء او بعد از او ميدانند تمام تأويل قرآن را و در کافى از حضرت باقر (ع) روايت نموده که راسخان در علم کسانى هستند که اختلافى در علم آنها پيدا نميشود بنظر حقير يعنى تبديل راى براى آنها حاصل نميشود شايد اشاره باشد بآنکه علم آنها موهبت الهى است و بنظر و استنباط نيست چنانچه علماء عامه در مقابل ائمه معصومين (ع) بنظر و استنباط حکم ميکردند و اختلاف در آراء آنها پيدا ميشد و در روايت ديگر وارد شده که راسخان در علم امير المؤمنين و ائمه عليهم السلامند
جلد 1 صفحه 382
و در روايت ديگر وارد است که آل محمد (ص) راسخان در علمند و نيز وارد شده که راسخان در علم آنها آل محمدند (ص) حقير عرض ميکنم رسوخ در شى‌ء بمعنى ثبوت و تمکن در آنست و البته کمال تمکن و ثبوت در علم مخصوص باين خانواده است لذا علم بتمام تاويل و تفسير و بواطن قرآن از خصايص آنها است ولى اگر کسى غبار معصيت از دل شست و شو نموده با اخلاص بگدائى بر در اين بيت الشرف آمد و دست توسل دراز کرد از اين خرمن خوشه ميچيند و مأيوس برنميگردد و شکر نعمت اين دودمان عظيم الشأن را بجا ميآورد و هر چه را که دسترس بآن پيدا نکرد و محروم از فهم آن شد چون در علم خود بحقيت کتاب و رسالت پيغمبر (ص) و ولايت ائمه اطهار راسخ و ثابت است ميگويد ايمان آوردم بآنچه مراد است از اين آيه متشابه چون تمام قرآن از محکم و متشابه از طرف پروردگار است و شکى در آن نيست و اختلاف و تناقض در آن راه ندارد ولى اين کار هر کس نيست بلکه اشخاص ذکى مدبر عاقل باين نکته متفطن ميشوند که بايد از چه طريق حل مشکلات را نمود چراغ عقل را بايد روشن نمود و باب علم را بايد پيدا کرد و خزان علم را بايد شناخت و متشابهات و بواطن قرآن را بنورانيت مشاهده نمود عياشى از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که فرمود بدان راسخان در علم کسانى هستند که از مشتهيات نفسانى صرف نظر نموده اقرار بجهل و عجز خودشان از فهم اسرار و بواطن قرآن نمودند و خداوند آنها را باين اقرار مدح فرموده و اين تجاوز ننمودن از حد معلومات خودشان را رسوخ نام نهاده نبايد کسى عظمت خداوند را موازنه با مقدار عقل خود نمايد و الا هلاک خواهد شد و در احتجاج نيز از آنحضرت روايت نموده است که خداوند کلام خود را بسه قسمت تقسيم نموده است يکقسمت آنرا عالم و جاهل ميداند و قسم ديگر را نميداند مگر کسى که داراى صفاء ذهن و لطف قريحه و حسن تميز باشد که خداوند باو شرح صدر عطا فرموده و قسم سيم را کسى نميداند مگر خداوند و انبياء او و راسخان در علم و اين براى آنستکه آنهائيکه ميراث پيغمبر (ص) را غصب نمودند مدعى علم قرآن که خداوند نصيب آنها ننموده نشوند و وادار کند آنها را احتياج باحکام الهى بآنکه تن در دهند باو امر کسى که خداوند اختيار امر و نهى را باو داده است ولى با وصف اين تکبر کردند و از اطاعت او دست برداشته مغرور شدند بزيادى اعوان و بخدا افترا بستند و با پيغمبر (ص)
جلد 1 صفحه 383
معاندت نمودند حقير عرض ميکنم اين اشاره است بهمان حکمتى که بنظر بنده رسيد براى نزول آيات متشابهات و قبلا عرض کردم و در عيون از حضرت رضا (ع) نقل نموده که کسيکه رد نمايد متشابه قرآن را به محکم آن هدايت شده است براه راست و آنکه آن حضرت فرمود که در اخبار ما متشابه است مانند متشابه قرآن و محکم است مانند محکم قرآن پس رد نمائيد متشابه اخبار را به محکم آن و متابعت نکنيد متشابه آنها را بدون محکم آنها پس گمراه شويد و در اين مقام چيزيکه در خاطره بنده راه يافته آنستکه محکم و متشابه از لوازم عادى کلام هر گوينده است اختصاصى بقرآن و اخبار ندارد زيرا که مى‌بينم در هر مقاله و کتابى جمل واضحة الدلالات و عبارات مشتبه المراد يافت ميشود پس بنظر حقير وجود متشابهات در قرآن محتاج به بيان حکمت نيست و اگر حکمتى هم بيان فرموده‌اند بملاحظه آنستکه چون قرآن کتابى است که براى هدايت عامه بشر نازل شده بنظر ميآيد که بايد طورى باشد که مورد استفاده عامه باشد ولى جوابش آنست که اولا براى استفاده بشر است با توسل بذيل عنايت آل اطهار و ثانيا براى استفاده بشر است ولى هر کس بقدر فهم خود و ميزان قابليت و گنجايش ظرف ميتواند از اين دريا آب بردارد لذا ممکن است يک آيه براى شخصى محکم و براى ديگرى متشابه باشد پس اختلاف اشخاص در فهم و ادراک و مرتبه علم و جهل و حب و عناد و صفاى قلب و هواى نفس ايجاد محکم و متشابه در قرآن و اخبار مينمايد و الا اگر قلب از کدورات پاک و نفس از عناد و لجاج مبرى و بعقل و علم و ايمان آراسته شود تمام آيات را محکم ميبيند و کتاب احکمت آياته را تصديق مينمايد بخلاف آنکه بانواع کدورات مکدر و مستغرق وادى جهل باشد که ممکن است همه آيات براى او متشابه باشد و اينکه در بيان حکمت ورود متشابهات گفته‌اند براى آنستکه مردم زحمت بکشند و تدبر و تفکر نمايند و عالم شوند يا در معرض امتحان درآيند از قبيل بيان ثمرات قهريه است که مترتب مى شود و الا بنظر حقير امر طبيعى است و محتاج بعنايت نيست بلکه ساده گفتن بطورى که هيچ جمله مشکله در کلام يافت نشود محتاج بعنايت است بلى ميتوان گفت اين عنايت را ائمه معصومين نفرمودند براى آنست که ظاهر شود فضل علماء ربانيين که مأنوس با احاديث ائمه معصومين شده‌اند بر مردم و ثابت شود بر عامه خلق احتياج آنها بعلماء
جلد 1 صفحه 384
اعلام در اخذ احکام خلاصه همان ملاحظه را که خداوند از ائمه اطهار فرموده آنها هم از نواب و حجج خودشان نمودند و در اينکه و الراسخون فى العلم مبتدا است و يقولون خبر است يا آنکه و الراسخون عطف است بر اللّه و يقولون بيان حال آنها است که داراى اعتقاد کاملند بين مفسرين اختلاف است ظواهر اخبار دلالت بر قول ثانى دارد مگر روايت عياشى از امير المؤمنين (ع) که گذشت و دلالت بر قول اول دارد و بنظر حقير هر دو صحيح است و مانعى ندارد چنانچه مکرر عرض شده است و لازم نمى- آيد بر اين قول که هيچ کس تاويل قرآن را نداند جز خداوند زيرا که علم پيغمبر و ائمه معصومين بوحى و الهام الهى بوده بلى لازم ميآيد که بدون وحى و الهام الهى و مراجعه باهل بيت اطهار عليهم السلام کسى عالم بتأويل متشابهات نشود و اين التزام مانعى ندارد بلکه موافق با ظواهر اخبارى است که دلالت بر قول ثانى دارد پس معلوم شد که اخبار اختلافى ندارد و متشابه با يکديگر است چنانچه کتاب هم متشابه است يعنى آيات آن شبيه بيکديگر است و اختلافى ندارد دقت و تأمل لازم است و از بعضى اخبار استفاده ميشود که يقولون تعليم خداوند است بکسانى که عالم بتأويل نيستند که بايد اينطور بگويند و بنابراين خبر مبتداء محذوف است و اللّه اعلم.