اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
رَبَّنا إِنَّک‌َ جامِع‌ُ النّاس‌ِ لِيَوم‌ٍ لا رَيب‌َ فِيه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ «9»
پروردگار ما محقّق است که تو جمع مي‌فرمايي تمام افراد بشر را از براي روز قيامت که هيچ ريب و شکّي در او نيست و محقّقا خداوند خلف وعده نميکند و تماما مجتمع ميشوند.
موضوع معاد از ضروريّات دين اسلام بلکه جميع اديان عالم است و فقط منکر
جلد 3 - صفحه 117
معاد دهري است که منکر مبدء است و ميگويد وَ ما يُهلِکُنا إِلَّا الدَّهرُ جاثيه آيه 23، و نصوص قرآني بر ثبوت معاد الي ما شاء اللّه و اخبار متواتره بلکه فوق تواتر بلکه براهين عقليّه بر او قائم است و ما در مجلّد سوم کلم الطيّب بپاره‌اي از آيات و اخبار و ادلّه عقليّه اشاره کرده‌ايم صفحه 12- 29.
و ريب عبارت از شک بيجا است يعني روز قيامت جاي شک ندارد، و لام ليوم گفتند بمعني في است يعني في يوم و کلمه النّاس افاده عموم ميکند که جميع افراد بشر را ميگيرد حتّي جنين سقط شده و حتّي مجانين و اينکه عموم مستفاد از بسياري از آيات و اخبار است لکن برهان عقلي بر او نداريم و ضرورت هم بر او قائم نيست.
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ اينکه جمله ممکن است مقول قول راسخين باشد و رجوع از خطاب بغيبت يکي از محسّنات بديعيّه است و در قرآن بسيار داريم مثل قوله تعالي حَتّي إِذا کُنتُم فِي الفُلک‌ِ وَ جَرَين‌َ بِهِم يونس آيه 23. و ممکن است جمله مستأنفه باشد.
ميعاد، مفعال اسم مکان است بمعني وعده‌گاه لکن اينجا ظاهرا بمعني اسم مصدري است که وعد باشد که البتّه خداوند خلف وعد نميکند چون قبيح است و فعل قبيح محال است از او صادر شود. ولي خلف وعيد ممکن است و قبحي ندارد لکن آنچه از وعيدها بلسان اخبار است در آيات و اخبار يقينا واقع ميشود چون تخلّفش موجب کذب ميشود و صدورش از خداوند محال است وَ مَن أَصدَق‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ قِيلًا سوره نساء آيه 121.
118